چالشهای امنیتی عراق پس از خروج کامل نیروهای آمریکایی
همزمان با تکمیل خروج نیروهای نظامی آمریکا از عراق، بغداد از آغاز دورهای تازه در حاکمیت ملی سخن میگوید. اما با خروج این نیروها، کماکان پرسشهایی درباره شبهنظامیان، نیروهای خارجی و آینده امنیت این کشور باقی میماند.
برای دولت عراق در بغداد روز ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶ پایان یک دوران محسوب میشود. علی زیدی، نخستوزیر عراق، در بیانیهای اظهار داشت: «اول اکتبر روزی تازه در مسیر دولت عراق خواهد بود؛ روزی که کشور از هرگونه حضور نظامی خارجی عاری خواهد شد و حاکمیت ملی بر سراسر قلمرو آن تحقق خواهد یافت.»
این مناسبت با چهار روز تعطیلی رسمی، به عنوان "روز استقلال" جشن گرفته خواهد شد.
ایالات متحده تا روز ۳۰ سپتامبر (۸ مهر)، بر اساس توافق سال ۲۰۲۴، روند خروج ۲۵۰۰ نیروی باقیمانده خود از خاک عراق را تکمیل خواهد کرد. خروج این نیروها به مأموریت ۱۲ ساله عملیات "عزم راسخ" به رهبری آمریکا علیه گروه دولت اسلامی (داعش) پایان میدهد؛ گروهی که در آن زمان در عراق و همسایه آن، سوریه، در حال پیشروی بود.
این خروج همچنین پایان بیش از دو دهه حضور نظامی آمریکا در عراق را رقم میزند. پس از حمله آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳، نیروهای آمریکایی در سال ۲۰۱۱ از این کشور خارج شدند و در سال ۲۰۱۴ برای مبارزه با داعش بازگشتند. خروج نیروها همچنین در راستای راهبرد کلانتر آمریکا برای کاهش حضور نظامی خود در خاورمیانه صورت میگیرد.
با این حال، خروج آمریکا به معنای پایان حضور نظامی تمامی نیروهای خارجی در عراق نیست. ترکیه همچنان در عراق نیرو دارد، گرچه آنکارا اوایل همین هفته اعلام کرد که یک پایگاه نظامی در شمال عراق را بهتدریج به بغداد تحویل خواهد داد.
رناد منصور، معاون مدیر برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا و مدیر "ابتکار عراق" در اندیشکده چتم هاوس مستقر در لندن، به دویچه وله گفت: «در سال ۲۰۲۴ بغداد و واشنگتن بر سر آنچه "روابط عادیشده" مینامیدند، توافق کردند.» او افزود: «برای بغداد هدف سیاسی اکنون این خواهد بود که روشن سازد، عراق میخواهد همچنان متحد آمریکا باقی بماند.»
به اعتقاد منصور، نخستوزیر عراق نگران است که با توجه به جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران ، واشنگتن به این نتیجه برسد که عراق و شبهنظامیان غیردولتی مورد حمایت ایران در این کشور بیش از حد به تهران نزدیک هستند.
بغداد در ابتدا پایان مأموریت نظامی آمریکا را به خلع سلاح گروههای مسلح و شبهنظامیان متعدد عراق مشروط کرده بود. این طرح همچنین شامل قرار دادن این گروههای شبهنظامی تحت کنترل دولت میشد.
علی زیدی، نخستوزیر عراق، هفته گذشته مهلت جدید خلع سلاح را ۳۰ ژوئن ۲۰۲۷ اعلام کرد. طرح اصلاحشده شامل یک دوره ۹۰ روزه است که طی آن گروههای مسلح در ازای دریافت این تضمین که نیروهای آمریکایی آنها را هدف قرار ندهند، از انجام فعالیت مسلحانه خودداری خواهند کرد. پس از آن، تحویل تدریجی سلاحها آغاز میشود؛ فرآیندی که قرار است تا ۳۰ ژوئن ۲۰۲۷ تکمیل شود.
با این حال، بعید است همه گروههای مسلح از این طرح پیروی کنند، زیرا چندین گروه مسلح قدرتمند خلع سلاح را رد کرده یا شروطی مطرح کردهاند که میتواند این روند را به تأخیر بیندازد.
آلینا ال. رومانوفسکی، پژوهشگر ارشد "ابتکار امنیت خاورمیانه اسکوکرافت" در برنامه خاورمیانه شورای آتلانتیک، گفت: «تندروترین گروههای مسلح – شامل کتائب حزبالله، جنبش نجباء و کتائب سیدالشهدا − تاکنون هیچ نشانهای از آمادگی برای تحویل سلاحهایشان به دولت و ادغام در نیروهای مسلح عراق از خود بروز ندادهاند.»
رناد منصور به دویچه وله گفت که از تمدید این مهلت غافلگیر نشده است. فضای سیاسی عراق از زمان حمله آمریکا که در آوریل ۲۰۰۳ به سرنگونی صدام حسین انجامید، بهشدت چندپاره بوده است. این کشور بیش از هشت سال جنگ، ظهور و سقوط داعش و خروج آمریکا در سال ۲۰۱۱ و بازگشت آن در سال ۲۰۱۴ را پشت سر گذاشته است.
او به دویچه وله گفت: «بسیاری از جریانهای سیاسی با سازمانهای مسلح مرتبط هستند، بنابراین دشوار است تصور کنیم که به این زودیها انقلابی در بخش امنیتی رخ دهد.»
او پیشبینی کرد: «حتی در سال آینده نیز بسیاری از گروههای مسلح همچنان خارج از کنترل دولت مرکزی باقی خواهند ماند.»
خروج نیروهای آمریکایی همچنین شامل خروج پرسنل نظامی و برچیدن سامانههای پدافند هوایی آمریکا در اربیل، مرکز اقلیم خودمختار کردستان در شمال عراق، نیز میشود. مسرور بارزانی، نخستوزیر اقلیم کردستان، از بغداد خواسته است، در برابر حملات موشکی و پهپادی ایران از این منطقه محافظت کند. از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران در ماه فوریه، حملات گروههای مسلح عراقی مورد حمایت ایران به اهداف مرتبط با آمریکا در اربیل افزایش یافته و همزمان حملات ایران به تأسیسات متعلق به گروههای مخالف کُرد ایرانی در خاک عراق نیز شدت گرفته است.
مقامهای اقلیم کردستان در اربیل روز دوشنبه اعلام کردند که سه پهپاد، اردوگاهی وابسته به گروههای مخالف کرد ایرانی را هدف قرار دادهاند. مقامهای محلی گفتهاند، این پهپادها ساخت ایران بوده است، اما عامل این حمله بهطور مستقل تأیید نشده است.
یروان سعید، پژوهشگر ارشد غیرمقیم "ابتکار عراق" در شورای آتلانتیک و مدیر "ابتکار جهانی کردها برای صلح" در دانشگاه آمریکن در واشنگتن، نگران آن است که اقلیتهای قومی و مذهبی آسیبپذیر عراق، از جمله مسیحیان و ایزدیها، و نیز جوامع کرد، از اول اکتبر ۲۰۲۶ به بعد بیشتر در معرض خطر قرار گیرند. او گفت: «این خروج نشانگر پایان دورانی است که در آن حضور نیروهای خارجی، همچون سپری در برابر تعرض قدرتهای مرکزی و منطقهای عمل میکرد.»
در همین حال، رناد منصور از اندیشکده "چتم هاوس" خاطرنشان میکند که روابط آمریکا و عراق در ۳۰ سپتامبر پایان نخواهد یافت، بلکه به "حوزههای دیگری، از جمله روابط اقتصادی، به جای رابطهای متمرکز بر مسائل امنیتی" منتقل خواهد شد.
پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، ماه ژوئیه پس از دیدار با علی زیدی، نخستوزیر عراق، گفت که آنها درباره چگونگی هموار شدن مسیر برای همکاریهای تجاری و دفاعی سودمند برای دو طرف، "توسط عراقی برخوردار از حاکمیت ملی، ثبات و قدرت"، گفتوگو کردهاند.
هگست در بیانیهای که پس از این دیدار منتشر شد، تاکید کرده: «ایجاد یک رابطه عادی دوجانبه دفاعی میان آمریکا و عراق مستلزم محیطی امن و عاری از فشار و ارعاب تروریستی است.»