چرا موسیقی در ایران چیزی فراتر از سرگرمی است

بیژن مرتضوی موسیقیدان ایرانی پس از 47 سال گذراندن در خارج از کشور، اواخر شهریورماه به وطن بازگشت.

مرتضوی یکی از سرشناس ترین نوازندگان، خوانندگان و آهنگسازان ویولن ایران است.

در جولای 2026 با ویولن سفید معروف خود در مراسم اختتامیه جام جهانی فوتبال در کنار ارکستر فیلارمونیک نیویورک اجرا کرد.

در ویدئوهایی که او و همسرش اکنون در شبکه‌های اجتماعی منتشر کرده‌اند، این زوج در حال قدم زدن در شهر تهران، پایتخت ایران هستند، در حالی که رهگذران به گرمی با این نوازنده استقبال می‌کنند و از او استقبال می‌کنند.

محسن نامجو خواننده نیز پس از حدود 20 سال تبعید به تازگی به ایران بازگشته است.

او که در سطح بین المللی به دلیل موسیقی تجربی ایرانی خود شهرت دارد، آواز سنتی ایرانی و اشعار شاعرانه را با عناصر بلوز، راک، جاز و فولک ترکیب می کند.

نامجو در سال ۱۳۸۸ از سوی دادگاهی در تهران به طور غیابی به پنج سال زندان محکوم شد.

او متهم به توهین به مقدسات و تمسخر آیات قرآن از جمله موارد دیگر بود.

در ویدئویی که پس از بازگشت به ایران در فضای مجازی منتشر شد، نامجو گفت که به کشور بازگشته تا زمان بیشتری را با خانواده و دوستانش سپری کند.

در 27 اوت، عباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی ایران، در مصاحبه ای با رسانه برجسته ایرانی فرهیختگان گفت که وزارت متبوعش فهرستی حاوی اسامی بیش از 100 نفر از ایرانیان برجسته مقیم خارج از کشور تهیه کرده است.

او گفت که هدف این بود که موانع سفر یا بازگشت آنها به ایران برطرف شود.

صالحی تاکید کرد که حتی "منتقدان جمهوری اسلامی" نیز هر لحظه ممکن است بازگردند. او افزود، با این حال، بازگشت هنرمندان لزوما به معنای اجرای آنها در ایران نیست. وزیر گفت، در عوض، آنها می توانند به سادگی از کشور بازدید کنند.

سینا یوسفی، وکیل حقوق بشر، به حقوق بین الملل به ویژه ماده 12 میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی اشاره کرد که ایران نیز از امضاکنندگان آن است.

طبق این ماده، هیچ کس را نمی توان خودسرانه از ورود به کشور خود منع کرد. او به دویچه وله گفت که این حق را نمی توان منوط به میزان وفاداری شهروندان به دولت کرد.

سپیده رئیس‌سادات، اتنوموزیکولوژیست که سال‌هاست به مطالعه تاریخ و پیشرفت موسیقی ایرانی می‌پردازد، می‌گوید: «تصور جستجوی چهره‌های شناخته‌شده - که به‌ویژه اصلاح‌طلبان معتقدند کمتر از خطوط قرمز عبور می‌کنند- و جلب نظر آنها برای همکاری یا بازگرداندن آنها به کشور، تازگی ندارد.»

او به عنوان یک مجری مشهور بین المللی موسیقی کلاسیک ایرانی، کار هنری خود را با تحقیقات علمی ترکیب می کند و پایان نامه خود را بر زندگی خوانندگان زن ایرانی از انقلاب اسلامی 1979 متمرکز می کند.

برای مشاهده این ویدیو لطفا جاوا اسکریپت را فعال کنید و به مرورگر وب که از ویدیوی HTML5 پشتیبانی می کند ارتقا دهید.

رئیس‌سادات با اشاره به بیانات رهبر انقلاب، آیت‌الله روح‌الله خمینی که در تیرماه ۱۳۵۸ علنا موسیقی را برای جامعه مضر توصیف کرده و خواستار لغو کامل آن شده‌اند، گفت: انقلاب ۱۳۵۷ ایران، انقلابی علیه موسیقی بود، موسیقی یکی از خطوط قرمز بود.

گفته می شود که خمینی در سخنرانی در جمع کارکنان رادیو دریا در 30 تیر 1358، موسیقی را «خیانت به کشور» و «خیانت به جوانان» توصیف کرده است. چند روز بعد روزنامه ایرانی کیهان به نقل از او نوشت که موسیقی «مثل یک ماده مخدر» است و باید کاملا ریشه کن شود.

اما در طول جنگ ایران و عراق از سال 1980 تا 1988، موسیقی در قالب ترانه های انقلابی و مذهبی بازگشتی به خود گرفت. همچنین برای برانگیختن احساس غرور ملی و احساس تعلق استفاده می شد.

رژیم همچنین نتوانست صدای زنان را به طور کامل از عرصه عمومی بیرون کند. رئیس سادات گفت: "آنها نتوانستند صدای زنان را به طور کامل از بین ببرند. صدای زن از طریق آواز همخوانی بازگشت."

اما درگیری بین دولت و موسیقی ادامه یافت.

سال ها اجازه پخش آلات موسیقی در تلویزیون ایران را نداشتند. ابزارها در خیابان ها مصادره یا منهدم شدند. نوازندگان از ترس عواقب، سازهای خود را در انظار عمومی حمل نکردند، در حالی که برخی آنها را در اتومبیل خود پنهان کردند.

رئیس سادات خاطرنشان کرد: "گوش دادن به موسیقی ممنوعه در خانه یک عمل سیاسی بود. و زمانی که زنان شروع به خواندن کردند، این نیز به یک عمل سیاسی تبدیل شد." وی تاکید کرد: توسعه موسیقی پاپ ایران نیز بخشی از این تنش سیاسی و فرهنگی بود. مردم شروع به تولید موسیقی پاپ داخلی جدید کردند تا با موسیقی لس آنجلس رقابت کنند.

در طول ده سال گذشته، رسانه های اجتماعی - که کاملا تحت کنترل دولت نیستند - اهمیت فزاینده ای پیدا کرده اند و اکنون نفوذ قابل توجهی دارند.

این تغییر به ویژه در میان جوانان مشهود است، به طوری که اکنون زنان جوان حتی بدون روسری گیتار می زنند و در ملاء عام اجرا می کنند.

رئیس‌سادات روند خاصی را در میان خانواده‌های جوانانی که در جریان اعتراضات گسترده سراسری در اواخر دسامبر 2025 و ژانویه 2026 کشته شدند مشاهده می‌کند.

تظاهرات در 28 دسامبر 2025 آغاز شد و توسط نیروهای امنیتی با خشونت سرکوب شد.

سازمان های حقوق بشر گزارش می دهند که هزاران معترض کشته شدند، اما به دلیل خاموشی گسترده اطلاعاتی که رژیم تحمیل کرده است، آمار دقیق مشخص نیست.

رئیس سادات گفت: "مهم ترین چیزی که در سال های اخیر دیده ایم استفاده از موسیقی توسط خانواده های داغدار کشته شدگان اعتراضات بوده است. این در تضاد کامل با سنت شیعه و تاریخ ما است."

در برخی از مراسم خاکسپاری، خانواده ها مراسم یادبود عزیزان خود را به شکل جدیدی از اعتراض تبدیل کردند.

به جای سرودهای مذهبی، موسیقی پخش می شد و عزاداران با آن آواز و پایکوبی می کردند. این نوازنده گفت که با انجام این کار، آنها تضاد عمدی با مراسم سنتی عزاداری مذهبی ایجاد کردند.

رئیس‌سادات خاطرنشان کرد: موسیقی اسلحه شد، کسانی که عزادار بودند به تنهایی توانستند با آن ارتباط برقرار کنند و در عین حال در تقابل با آنچه نظام سیاسی است ایستادگی کرد و افزود: رقص با لباس سفید نیز بیانگر این مقاومت شد.

این مقاله در اصل به زبان آلمانی نوشته شده است.