چرا گسترش طالبان مسکو پاکستان را عصبی می کند

آخرین فرمت مسکو در مورد افغانستان نتوانست بیانیه مشترکی ارائه کند، اما مشکل عمیق تر شکاف بین مسکو و اسلام آباد است.

سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، هفته گذشته در کنفرانس بین‌المللی مینسک درباره امنیت اوراسیا، رایزنی‌های فرمت مسکو در مورد افغانستان را «نماینده‌ترین پلتفرم برای ایجاد اجماع در سطح منطقه» خواند.

بحث با محوریت سخنان وزیر امور خارجه دشوار است. فرمت مسکو واقعا گسترده است و نه تنها افغانستان و کشورهای آسیای مرکزی، بلکه هند، ایران، چین و پاکستان و همچنین هیئت های مهمان مانند بلاروس و مصر را گرد هم می آورد.

با این حال، در حالی که تعداد کمی از شخصیت نماینده انجمن شک دارند، این سوال که آیا واقعا می تواند یک اجماع در سطح منطقه ایجاد کند بسیار پیچیده تر است. در نشست سالگرد آن در ماه گذشته (فرمت از سال 2016 برقرار بود) شرکت کنندگان حتی نتوانستند در مورد بیانیه نهایی مشترک به توافق برسند.

به نظر می رسد مسکو همچنان معتقد است که این پلتفرم همچنان موثر است. رایزنی ها به طور مرتب برگزار می شود و تبادل نظر صورت می گیرد. در مورد این بیانیه، از نظر مقامات روسی، اگرچه تصویب سند نهایی از منظر پروتکل مطلوب است، اما برای چنین قالبی الزام مطلق نیست. با این حال، به سختی می توان طرف میزبان را به خاطر عدم ابلاغ نهایی مقصر دانست. مسائل واقعی عمیق تر است.

ادامه مطلب محور دفاعی جدید اسلامی؟ چرا هند توافق بدر را از نزدیک تماشا می کند؟

عدم ارائه یک بیانیه ناشی از اختلاف نظر کابل و اسلام آباد در مورد چگونگی توصیف فعالیت های تروریستی ناشی از خاک افغانستان است. در جلسه قبل نیز با همین عبارت بدون اعتراض موافقت شد. اما امسال شرایط علیه مسکو کارساز بود. با تشدید تنش های مسلحانه بین افغانستان و پاکستان، هر دو طرف نسبت به هر عبارتی که در شرایط کنونی ممکن است به عنوان حمله به موضع آنها در بن بست دوجانبه تعبیر شود، بسیار حساس تر بودند. بعید است که فقدان یک بیانیه مشترک تأثیر عمده ای بر آینده افغانستان داشته باشد.

خود انجمن فرمت مسکو به عنوان یکی از چارچوب های شناخته شده برای بحث در مورد مسائل مربوط به افغانستان به کار خود ادامه خواهد داد.

با این حال، این واقعیت که نشست اخیر بدون بیانیه پایان یافت، می تواند تأثیر بیشتری بر روابط دوجانبه روسیه و پاکستان داشته باشد. تا همین اواخر، نگرانی‌ها در محافل حاکم پاکستان در مورد نزدیکی فزاینده مسکو با کابل تا حد زیادی به دیپلمات‌های سخت‌گیر و دایره باریکی از کارشناسان محدود می‌شد. با این حال، در ماه اکتبر، نارضایتی از نتیجه فرمت مسکو با انتشار نظرات انتقادی تعدادی از رسانه‌های برجسته پاکستانی در فضای عمومی منتشر شد.

به عنوان مثال، سرمقاله ای توسط روزنامه بانفوذ داون اشاره کرد که در حالی که بسیاری از طرف های ثالث دیگر از جمله قطر، ترکیه، عربستان سعودی و چین تلاش کرده اند میان پاکستان و افغانستان میانجیگری کنند، "روسیه تنها دولتی است که رژیم طالبان را به رسمیت می شناسد" و از این رو می تواند "درگیر شود" تا "تلاش کند و به روند صلح فرصت دیگری بدهد."

روزنامه تریبون از این هم فراتر رفت و در گزارش خود در مورد گفتگوهای مسکو اشاره کرد که «آنچه در محافل دیپلماتیک باعث اعتراض شد، تلاش آشکار مسکو برای کم‌اهمیت جلوه دادن ارتباط رژیم با فعالیت‌های تروریستی بود که این گمانه‌زنی را برانگیخت که تغییر پویایی منطقه‌ای ممکن است روسیه را به کابل نزدیک‌تر کند».

ریشه چنین واکنش هایی در اسلام آباد البته نه به ماه ها و سال ها، بلکه به دهه ها قبل برمی گردد.

روایت های قدیمی، واقعیت های زمینی

ایده "بازی بزرگ" به ناچار هر زمان که بحث به معاملات مسکو با کابل و منطقه گسترده تر تبدیل شود، دوباره مطرح می شود. استفاده مکرر از این اصطلاح در بحث های تاریخی، ژئوپلیتیک و ژئواکونومیک معنای آن را کمرنگ کرده و آن را به چیزی شبیه به یک کلمه رایج تبدیل کرده است. با این حال، برای درک واکنش پاکستان به سیاست روسیه در قبال افغانستان ضروری است.

گفتن اینکه نخبگان پاکستان صرفا ایده استعماری بریتانیا در مورد روسیه را به عنوان یک قدرت ذاتا توسعه طلب به ارث برده اند، ساده انگاری بیش از حد است. اسلام آباد و راولپندی فرهنگ استراتژیک و جهان بینی خاص خود را دارند که در آن مسکو هم به عنوان یک مرکز مهم قدرت و هم به عنوان یک شریک بالقوه مفید تلقی می شود.

اما وقتی صحبت از افغانستان به میان می‌آید، مفاهیم استعماری قدیمی هنوز ظاهر می‌شوند - به ویژه این باور که روسیه به دنبال گسترش نفوذ خود در کابل است تا به «آب‌های گرم» اقیانوس هند دسترسی پیدا کند (حتی اگر این افسانه به راحتی این واقعیت را نادیده می‌گیرد که روسیه از قبل دسترسی دریایی دارد).

ادامه مطلب چگونه 11 سپتامبر یک حمله تروریستی را به نسلی از جنگ تبدیل کرد

این روایت در اکثر نیمه دوم قرن بیستم، به ویژه در زمان حضور نظامی شوروی در افغانستان، ادراکات را شکل داد و در سال های اخیر، به ویژه پس از به رسمیت شناختن طالبان به عنوان دولت رسمی افغانستان، دوباره ظاهر شده است.

می‌توان بی‌پایان اشاره کرد که چنین پیش‌فرض‌هایی ارتباط کمی با واقعیت دارند. با این حال، روایت‌های چند صد ساله اغلب دوام بیشتری نسبت به استدلال‌های مبتنی بر واقعیت‌ها دارند. تداوم این برداشت مستقیما با عمق مشکلاتی که پاکستان در روابط خود با افغانستان با آن مواجه است، مرتبط است.

اولا، اسلام آباد هرگز نتوانسته است خود را با امتناع هر دولت افغانستان از به رسمیت شناختن خط دیورند، که به سال 1893، زمان حکومت استعماری بریتانیا در منطقه، به عنوان مرز رسمی بازمی‌گردد، سازش دهد. (پاکستان آن را به رسمیت می شناسد.)

دوم، از نقطه نظر اسلام آباد، ماهیت متخلخل آن مرز منبع اصلی فعالیت های تروریستی در استان های خیبر پختونخوا و بلوچستان است که همچنان چالش اصلی امنیت ملی پاکستان است. بر اساس خط رسمی اسلام آباد، ستیزه جویان تحریک طالبان پاکستان و جنبش های جدایی طلب بلوچ تنها به این دلیل قادر به فعالیت هستند که بتوانند در داخل افغانستان پناهگاهی پیدا کنند. (مقامات طالبان پناه دادن به تحریک طالبان پاکستان را تکذیب می کنند و استدلال می کنند که شورش یک مسئله داخلی داخلی پاکستان است.)

در نهایت، و مهمتر از همه، پاکستان می ترسد که قدرت سوم ممکن است این دو مشکل را تشدید کند - با تشویق ادعاهای افغان در مرزها و با حمایت غیرمستقیم از عناصر ضد اسلام آباد. در تصور استراتژیک پاکستان، این نقش معمولا به دهلی نو واگذار می‌شود، اما در لحظات بحرانی حاد - مانند دهه‌های 1970 و 1980 - مسکو نیز می‌تواند همان نقش را ایفا کند.

شکستن تفاوت ها

اجازه دادن به وضعیت به آن نقطه به سختی به نفع مسکو - یا به نفع هر کس دیگری در منطقه است. به همین دلیل است که مقامات و کارشناسان روسی به تلاش برای توضیح قرائت خود از رویدادها برای همتایان پاکستانی خود ادامه می دهند.

ادامه مطلب در داخل افغانستان تحت حاکمیت طالبان: پنج سال پس از خروج آمریکا (ویدئو)

در سطح رسمی، مسکو از تعامل سریع خود با طالبان در دو زمینه دفاع می کند. اول، مقامات کنونی کابل به عنوان قابل اعتمادترین شریک برای مبارزه با تروریسم تلقی می شوند. طالبان قدرت اجباری کافی را برای جلوگیری از بازگشت به جنگ داخلی تمام عیار و تسلط نسبتا پایدار بر کشور تثبیت کرده اند. برای رهبری روسیه، این آنها را به یک گفتگوی ضروری در هماهنگی تلاش‌ها علیه داعش-خراسان تبدیل می‌کند که فعالیت‌های آن نه تنها روسیه، بلکه شرکای آن در آسیای مرکزی را نیز تهدید می‌کند.

دوم، مقامات در کابل تمایل خود را برای مهار قاچاق مواد مخدر نشان داده اند، چیزی که در داده ها نشان می دهد که تولید مواد افیونی کاهش یافته است.

مشکل این است که هیچ کدام از این استدلال ها در پاکستان اهمیت زیادی ندارند. برعکس، اسلام‌آباد مدت‌هاست که مخالفت‌های آماده‌ای برای هر دوی آنها دارد. از این رو، گفتگو با یک سوال متقابل خاتمه می یابد: «چرا نگرانی های ما مورد توجه قرار نمی گیرد؟»

پاسخ، بار دیگر، به نظر می رسد در برداشت های متفاوت نهفته است - این بار در طرف روسیه. در جهان بینی استراتژیک مسکو، توسعه روابط با کابل و مشکلات بین پاکستان و افغانستان به عنوان دو مسیر متفاوت دیده می شود.

واضح‌ترین مثال برای این موضوع، طرز فکر جغرافیایی خود روسیه است. از نظر مسکو، افغانستان به آسیای مرکزی تعلق دارد و معمولا تنها به عنوان یک بازیگر یا شی که بر پویایی شمال مرزهایش تأثیر می گذارد، تلقی می شود. سیاست طالبان در قبال پاکستان به سختی مورد بحث قرار گرفته است. روابط کابل با دیگر کشورهای جنوب آسیا نیز تا حد زیادی نادیده گرفته می شود. در نتیجه، افغانستان تقریبا هیچ نقشی در برنامه ریزی گسترده تر سیاست خارجی روسیه برای جنوب آسیا بازی نمی کند.

برای ناظران از شبه قاره، این تعجب آور است، اما منعکس کننده یک الگوی طولانی مدت در تئوری سیاست خارجی روسیه و همچنین عمل است.

دید گسترده تر

هیچ کدام از اینها به این معنی نیست که روابط روسیه و پاکستان محکوم به فرو ریختن بر دیوار سوء تفاهم و بی اعتمادی متقابل در مورد افغانستان است. مسلما مسکو و اسلام آباد در حال حاضر در مسیرهای متفاوتی حرکت می کنند. همکاری روسیه با کابل به احتمال زیاد ادامه خواهد داشت و ممکن است در مناطق جدید گسترش یابد، در حالی که بن بست نظامی بین افغانستان و پاکستان احتمالا تا آینده قابل پیش بینی ادامه خواهد داشت و اثرات مضری بر زندگی مردم در امتداد مرز خواهد داشت.

بیشتر بخوانید: دنیای پساغربی به این شکل است

با این حال، رویکردهای متفاوت در مورد کابل نیازی به خصومت بین روسیه و پاکستان ندارد. چنین نتیجه ای نه تنها با منافع خود مسکو و اسلام آباد بلکه با منافع سایر بازیگران منطقه نیز در تضاد است. این می تواند هر دو کشور را از مزایای همکاری دوجانبه محروم کند و حتی کار فرمت مسکو و دیگر مکانیسم های منطقه ای از جمله سازمان همکاری شانگهای را فلج کند. این به هیچ کس سود نمی رساند.

اولین قدم برای اجتناب از چنین سناریویی می‌تواند این باشد که اجازه دهیم روایت‌های قدیمی و آشنا جای خود را به شیوه‌های جدیدی از تفکر بدهند - روایاتی که تشخیص می‌دهند که طرف‌ها تا چه اندازه متفاوت می‌توانند یک مشکل را درک کنند، و آماده پذیرش توسعه و صلح به عنوان ضروری برای پیشرفت جهانی هستند.