چرا یک گالن زهر عقرب زرد فلسطینی ۳۹ میلیون دلار قیمت دارد؟

زهر عقرب صحرای نقب به دلیل سختی استخراج و کاربرد پروتئین آن در شناسایی تومورهای مغزی، با قیمت ۳۹ میلیون دلار برای هر گالن معامله می‌شود.

زهر عقرب یکی از گران‌ترین مایعات جهان به‌شمار می‌رود و در میان گونه‌های مختلف، زهر عقرب زرد فلسطینی ارزش بسیار بالایی دارد. دلیل این قیمت فقط خطرناک‌بودن جانور نیست؛ استخراج دشوار زهر، مقدار بسیار کم تولیدشده در هر نوبت و کاربردهای پزشکی و پژوهشی آن، همگی در ارزش بالای این ماده نقش دارند. برآوردهای رایج، قیمت یک گالن (۳٫۸ لیتر) زهر عقرب زرد فلسطینی را حدود ۳۹ میلیون دلار عنوان می‌کنند.

عقرب زرد فلسطینی یا عقرب صحرای نقب ( Leiurus quinquestriatus ) یکی از خطرناک‌ترین گونه‌های عقرب شناخته می‌شود. رنگ این عقرب معمولاً رنگ زرد کم‌رنگ است و روی پشتش نوارهای افقی دیده می‌شود. بدن نسبتاً تخت آن کمک می‌کند به‌راحتی در شکاف‌های باریک پنهان شود. این عقرب در مقایسه با بسیاری از گونه‌های دیگر جثه‌ی کوچک‌تری دارد، اما بسیار چابک است.

قدرت اصلی عقرب زرد فلسطینی در زهر آن نهفته است. این عقرب می‌تواند با سرعت روی سطح بیابان حرکت کند، شکارهایی مانند جیرجیرک را بگیرد و با تزریق زهر از طریق نیش، آن‌ها را از پا درآورد.

زیستگاه عقرب زرد فلسطینی بخش‌هایی از شمال‌شرق آفریقا و خاورمیانه را دربر می‌گیرد. با وجود خطر بالای نیش آن، همین زهر در سال‌های اخیر به ماده‌ای ارزشمند برای پژوهش‌های پزشکی تبدیل شده است.

زهر عقرب زرد فلسطینی به‌دلیل استخراج دشوار، مقدار بسیار اندک تولیدشده و وجود ترکیباتی مانند کلروتوکسین، ارزشی بسیار بالا دارد

زهر عقرب صحرای نقب شامل مجموعه‌ای از نوروتوکسین‌ها، یعنی سمومی است که روی دستگاه عصبی اثر می‌گذارند. نیش این عقرب معمولاً برای فرد بالغ سالم کشنده نیست، اما می‌تواند برای کودکان خردسال، سالمندان یا افرادی که دچار واکنش آلرژیک شدید مانند آنافیلاکسی می‌شوند، خطر مرگ داشته باشد. در هر صورت، نیش این جانور وضعیت اورژانسی پزشکی محسوب می‌شود.

یکی از ترکیبات مهم موجود در زهر عقرب زرد فلسطینی، پروتئینی به نام کلروتوکسین است. این ماده می‌تواند روی کانال‌های یونی سطح سلول‌ها اثر بگذارد. اختلال در عملکرد این کانال‌ها باعث می‌شود فعالیت طبیعی عصب و عضله به‌هم بخورد و در نتیجه علائمی مانند درد شدید، سردرد، خواب‌آلودگی و تورم ایجاد شود.

یکی از کاربردهای پزشکی مستقیم زهر عقرب زرد فلسطینی، تولید پادزهر است. پادزهر با خنثی‌کردن اجزای سمی، مانع ادامه‌ی اثر آن‌ها بر بدن می‌شود. البته آسیبی را که پیش از تزریق پادزهر ایجاد شده است به عقب برنمی‌گرداند، اما می‌تواند از ادامه‌ی صدمه جلوگیری کند تا بدن فرصت پیدا کند عوارض باقی‌مانده را به‌تدریج برطرف کند.

کاربرد عقرب زرد فلسطینی به ساخت پادزهر محدود نمی‌شود. یکی از جذاب‌ترین حوزه‌های پژوهشی مربوط به استفاده از کلروتوکسین این عقرب برای شناسایی برخی سلول‌های سرطانی مغز است.

گلیوماها از مهم‌ترین و خطرناک‌ترین تومورهای مغزی هستند. این تومورها می‌توانند به بافت اطراف نفوذ کنند و مرز مشخصی میان سلول‌های سرطانی و بافت سالم باقی نگذارند. اگر محل تومور برای جراحی در دسترس باشد، پزشکان معمولاً ابتدا تلاش می‌کنند بخش ممکن از آن را بردارند و سپس از روش‌هایی مانند شیمی‌درمانی و پرتودرمانی استفاده کنند.

بااین‌حال، درمان گلیوما دشوار است. برخی از این تومورها در برابر شیمی‌درمانی و پرتودرمانی مقاومت نشان می‌دهند و علاوه‌برآن، تشخیص مرز دقیق تومور در هنگام جراحی ساده نیست. سلول‌های سرطانی می‌توانند از نظر ظاهری شباهت زیادی به سلول‌های سالم مغز داشته باشند و حتی با استفاده از روش‌های تصویربرداری، تعیین محدوده‌ی دقیق نفوذ تومور همیشه امکان‌پذیر نیست. نرخ بقای پنج‌ساله در برخی انواع بسیار بدخیم گلیوما می‌تواند بسیار پایین باشد و حتی در حدود سه درصد گزارش شده است.

کلروتوکسین موجود در زهر عقرب زرد فلسطینی در پژوهش‌های پزشکی، به‌ویژه برای شناسایی و هدف‌گیری برخی تومورهای مغزی، مورد توجه قرار گرفته است

پژوهش‌ها نشان داده‌اند که برخی سلول‌های گلیوما کانال‌های کلریدی خاصی را روی سطح خود بیان می‌کنند و کلروتوکسین موجود در زهر عقرب زرد فلسطینی تمایل دارد به این سلول‌ها متصل شود. همین ویژگی زمینه را برای استفاده از این سم به‌عنوان نوعی نشانگر زیستی فراهم کرده است.

در کارآزمایی‌های بالینی، کلروتوکسین را به مولکول فلورسنت متصل کرده‌اند تا ماده‌ای شبیه «رنگ تومور» ساخته شود. این ترکیب به سلول‌های سرطانی متصل می‌شود و آن‌ها را زیر تجهیزات مخصوص قابل‌تشخیص‌تر می‌کند. هدف از این روش آن است که جراح بتواند مرز میان بافت سرطانی و سالم را دقیق‌تر ببیند و بخش بیشتری از سلول‌های توموری را بردارد، بدون اینکه به اندازه‌ی غیرضروری به بافت سالم مغز آسیب برسد.

زهر عقرب به‌طور کلی ماده‌ای بسیار گران‌قیمت است و زهر عقرب زرد فلسطینی در میان انواع آن ارزش بالایی دارد. یکی از اعدادی که بارها درباره‌ی این ماده مطرح شده، قیمت حدود ۳۹ میلیون دلار برای یک گالن زهر است (۱۰٫۳ میلیون دلار برای هر لیتر).

بخش مهمی از این قیمت به دشواری استخراج برمی‌گردد. برخلاف موادی که می‌توان آن‌ها را در مقیاس صنعتی و با حجم بالا تولید کرد، از هر عقرب مقدار بسیار کمی زهر به دست می‌آید. طبق اطلاعات مطرح‌شده در منبع، هر عقرب در یک نوبت می‌تواند حدود دو میلی‌گرم زهر تولید کند.

فرایند استخراج نیز اغلب به‌صورت دستی یا نیمه‌دستی انجام می‌شود و باید با دقت زیادی صورت بگیرد. بنابراین جمع‌آوری مقدار زیادی زهر مستلزم کار با تعداد زیادی عقرب و تکرار فرایند استخراج است.

عقرب زرد فلسطینی جانور بسیار کمیابی نیست، بنابراین قیمت بالای زهر آن بیش از آنکه نتیجه‌ی کمیاب‌بودن گونه باشد، به سختی استخراج، حجم بسیار کم زهر و خطر کار با جانوری بسیار سمی مربوط می‌شود.

کاربردهای پزشکی و پژوهشی نیز تقاضا برای این ماده را بالا می‌برد. زهر کامل یا ترکیبات استخراج‌شده از آن در پژوهش‌های مربوط به سیستم عصبی، ساخت پادزهر و بررسی روش‌های تشخیص و درمان سرطان کاربرد دارند و همین موضوع ارزش اقتصادی آن را افزایش می‌دهد.

در گذشته، جمع‌آوری زهر گاهی با کشتن عقرب همراه بود، اما امروزه روش‌هایی وجود دارد که می‌توان بدون ازبین‌بردن جانور، زهر را استخراج کرد.

یکی از روش‌های رایج استفاده از پنس، انبر و محرک الکتریکی است. در این روش، ولتاژ پایینی به عقرب وارد می‌شود تا غدد زهر تحریک شوند و جانور مقدار کمی زهر آزاد کند. سپس زهر جمع‌آوری می‌شود. اگر این فرایند با ولتاژ مناسب و به‌درستی انجام شود، آسیبی به عقرب نمی‌رسد و جانور حتی می‌تواند بلافاصله پس از استخراج زهر، فعالیت‌های عادی مانند غذاخوردن را از سر بگیرد.

مشکل زمانی به‌وجود می‌آید که افراد برای افزایش سرعت یا حجم استخراج از ولتاژهای بسیار بالا استفاده کنند. فان در مایدن، زیست‌شناس تکاملی می‌گوید مواردی را دیده است که شدت برق آن‌قدر زیاد بوده که از بدن عقرب دود بلند شده؛ وضعیتی که به‌وضوح نشان می‌دهد جانور به‌شدت آسیب دیده است.

استخراج زهر معمولاً با تحریک کنترل‌شده‌ی عقرب انجام می‌شود و اگر این کار با ولتاژ مناسب و به‌درستی صورت بگیرد، می‌تواند بدون آسیب جدی به جانور انجام شود

در نهایت، ارزش بالای زهر عقرب بیش از آنکه به «مایعی با قیمت نجومی» خلاصه شود، نتیجه‌ی ترکیبی از مقدار بسیار کم زهر هر عقرب، دشواری استخراج و کاربرد برخی ترکیبات آن در پژوهش‌های زیست‌پزشکی است. استخراج زهر نیز لزوماً به آسیب‌دیدن یا مرگ عقرب منجر نمی‌شود؛ اگر تحریک الکتریکی با ولتاژ مناسب و به‌درستی انجام شود، جانور می‌تواند بلافاصله پس از فرایند به رفتار عادی خود بازگردد.

به همین دلیل، رقم مشهور ۳۹ میلیون دلار برای هر گالن بیشتر از آنکه قیمت واقعی یک ظرف چندلیتری زهر در بازار باشد، راهی برای نشان‌دادن ارزش بسیار بالای این ماده در مقیاس حجمی است. در عمل، کسی زهر عقرب را در حجم یک گالن خریدوفروش نمی‌کند؛ ماده‌ای که معمولاً قطره‌قطره جمع‌آوری می‌شود و ارزش اصلی آن در ترکیباتی نهفته است که شاید در آینده به ابزارهای تازه‌ای برای پژوهش، تشخیص یا درمان بیماری‌ها تبدیل شوند.