چرخه باطل محیط زیست ایران؛ انطباق، تاب‌آوری و پول
بارش باران‌های پاییزی اگرچه خبر خوبی برای طبیعت و محیط زیست ایران بود اما تقریبا مانند همیشه منجر به جاری شدن سیلاب هم شد. گره این مشکل در کجاست؟
پس از چندین روز بارش سیل‌آسای باران در برخی نقاط ایران و جاری شدن سیلاب در رودخانه‌ها، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور روز دوشنبه ۱۸ آبان (۹ نوامبر) در گفت‌وگو با ایلنا، اعلام کرد که "بارش باران در تهران تا امشب ادامه خواهد داشت و از فردا متوقف می‌شود". به گفته "احد وظیفه" در سواحل شمالی کشور، بارندگی در روزهای آینده نیز ادامه می‌یابد و به‌ویژه در شرق مازندران و استان گلستان شدت بیشتری خواهد داشت.
این خبر برای کشوری که درگیر خشکسالی است و چهارپنجم مساحت آن را مناطق بیابانی و نیمه خشک تشکیل می‌دهند، خبر خوبی است که برخی آن را به پدیده "ال نینیو" نسبت می‌دهند.
ال‌نینیو یک پدیده طبیعی اقلیمی در مناطق استوایی اقیانوس آرام است که به‌طور نامنظم و معمولا هر دو تا ۱۱ سال یک‌بار رخ می‌دهد.
در جریان ال‌نینیو، وزش بادهای معمول در اقیانوس آرام ضعیف می‌شود و آب گرم بیشتری در مناطق استوایی باقی می‌ماند. در نتیجه، دمای سطح آب در بخش شرقی اقیانوس آرام افزایش می‌یابد. این تغییر می‌تواند الگوهای دما و بارش را در نقاط مختلف جهان دگرگون کند.
سازمان جهانی هواشناسی اوایل سال جاری میلادی درباره احتمال وقوع یک ال‌نینیوی بسیار شدید در امسال هشدار داد.
اما واقعا چقدر میتوان بارندگی‌های اخیر ایران را با پدیده ال نینیو مرتبط دانست؟
ناصر کرمی، اقلیم‌شناس مقیم نروژ در پاسخ به این پرسش دویچه وله می‌گوید: «اساسا رخدادهای اقلیمی را نمی‌شود به طور منفرد با هیچ روند بزرگتری مرتبط دانست یعنی مثلا بگوییم این بارش به علت ترسالی یا به دلیل ال‌نینیوست. به همین دلیل هیچ اقلیم شناسی نمی‌تواند ۱۰۰ درصد بگوید این بارش به دلیل ال‌نینیو بوده اما ما این انتظار را داشتیم که به خاطر ال نینیو بارش‌های بیشتری به خصوص در پاییز داشته باشیم.»
پدیده ال‌نینیو اثرات متفاوتی در نقاط مختلف جهان دارد. در حالی که بخش‌هایی از آمریکای جنوبی از جمله مناطقی هستند که ممکن است با بارندگی شدید و سیلاب روبه‌رو شوند اما در بخش‌هایی از آمازون وضعیت متفاوت است. در این منطقه انتظار می‌رود خشکی، موج‌های گرما و آتش‌سوزی‌های جنگلی افزایش یابد.
ال‌نینیو معمولا در بخش‌هایی از جنوب آفریقا نیز با کاهش بارندگی و افزایش دما همراه است.
ظاهرا این پدیده جوی برای ایران مثبت بوده اما کارشناسان می‌گویند این تاثیر قطعی نیست.
ناصر کرمی در این باره می‌گوید: «معمولا در سال‌هایی که ال نینیو قوی‌تر است، بارش در ایران بیشتر است اما باز تاکید می‌کنم این یک امر قطعی نیست و روی آن اختلاف نظر وجود دارد یعنی ما به مرحله‌ای نرسیدیم که بتوان یک روند معنادار خطی ایجاد کرد و دقیقا گفت هرسال که ال نینیو ایجاد می‌شود، این تغییرات در ایران رخ می‌دهد و بعد هم این تغییرات را مثبت یا منفی ارزیابی کنیم. سال‌های ال نینیویی هم بوده که بارش کمتر از نرمال رخ داده ولی عمدتا در سال‌های ال‌نینیو بارش بیشتر از حد نرمال است.»
با یا بدون ال‌نینیو، بارش برای سرزمین خشک ایران نعمت است اما تنها آسمان نیست که می‌تواند وضعیت وخیم محیط زیست در ایران را نجات دهد. برای بهبود و جبران خساراتی که به اقلیم ایران وارد شده، باید بتوان این هدیه نازل‌شده از آسمان را در مسیر درست مدیریت کرد.
اما آنچه تا کنون شاهدش بوده‌ایم، جاری شدن سیلاب و در برخی موارد خسارات و خرابی در اثر بارش باران‌های شدید بوده است.
ناصر کرمی می‌گوید: «اساسا وقتی سرزمین تاب آوری لازم را نداشته باشد، هر رخداد اقلیمی می‌تواند به عاملی برای آسیب پذیری تبدیل شود؛ کم ببارد خشکسالی می‌شود، زیاد ببارد سیلاب رخ می‌دهد. اگر سرزمین آمادگی‌اش را داشته باشد هرکدام از اینها می‌توانند کارکرد خودشان را داشته باشند حتی از سیل هم می‌شود استفاده کرد.»
به نظر این اقلیم‌شناس این سیل نیست که مخرب است، رفتاری که ما با مسیر عبور سیل انجام می‌دهیم باعث تخریب می‌شود. از جمله این رفتارها او به از بین بردن پوشش گیاهی، تخریب بافت خاک و اشغال حریم رودخانه‌ها و مسیل‌ها اشاره می‌کند.
در طول سال‌های گذشته تقریبا هربار که پس از مدتی خشکسالی بارش باران شروع شده، پیامدش جاری شدن سیلاب و تخریب محیط زیست و زندگی مردم بوده است. این مسئله البته دلیل علمی و زمین شناسی هم دارد از جمله سفت و فشرده شدن خاک، کاهش پوشش گیاهی و انباشته شدن رسوبات و موانع در مسیرهای آب.
اما میتوان جلوی همه اینها را با یک مدیریت صحیح گرفت. ناصر کرمی می‌گوید: «ما نمی‌توانیم مانع خشکسالی یا سیل بشویم اما می‌توانیم با تقویت پوشش گیاهی و هرکاری که اکوسیستم را به روال طبیعی خودش برگرداند سیل را مدیریت کنیم.»
برای مدیریت سیل اما نیاز به یک چرخه است: «در اقلیم شناسی عمدتا ما درباره انطباق حرف می‌زنیم یعنی ما باید خشکسالی و سیل و نوسانات اقلیمی را بپذیریم و با این شرایط جدید اقلیمی منطبق شویم. برای منطبق شدن به تاب‌آوری احتیاج داریم و برای تاب‌آوری اغلب به یک اقتصاد قوی احتیاج داریم.»
ناصر کرمی در ادامه می‌گوید: «یکی از دلایل تشدید سیل در ایران این است که ما آب‌های جاری را به سمت کشاورزی برده‌ایم و طبیعت را تعمدا خشکانده‌ایم. حالا برای این که این آب به سرزمین برگردد و طبیعت بتواند خودش را احیا کند، باید بتوانیم معیشت جایگزین به کشاورزها بدهیم، خب برای این کار باید به اقتصاد جهانی وصل شویم تا بتوانیم شغل ایجاد کنیم. در هر حال ما به انطباق احتیاج داریم، انطباق به تاب آوری احتیاج دارد و تاب آوری به پول احتیاج دارد و تا این پول نباشد، وضعیت بر همین منوال خواهد بود.»