چه بر سر جنبش حقوق گوادر آمد؟
حق دو تحریک، جنبشی که زمانی توجه جهانیان را به نارضایتی‌های دیرینه گوادر جلب کرد، سایه‌ای کم رنگ از خود سابق خود است.
در نوامبر 2021، هزاران نفر در امتداد جاده بندر گوادر تجمع کردند و در تحصن شرکت کردند و خواستار حقوق مردم محلی بلوچ شدند. آنچه که به نام «حق دو تحریک» (جنبش حقوق ما را به ما بدهید) معروف شد، عمدتا به عنوان جنبشی از جامعه ماهیگیری برای رسیدگی به شکایات آنها آغاز شد. اما به زودی زنان، کودکان، مردان و مردم از اقشار مختلف به این اعتراضات پیوستند و آن را به بزرگترین بسیج توده ای در تاریخ گوادر تبدیل کردند. گوادر فقط یک شهر یا بندر دیگر نیست. در ساحل مکران پاکستان واقع شده است و در نزدیکی دهانه تنگه هرمز قرار دارد.
نزدیکی این کشور به این آبراه استراتژیک که مقدار قابل توجهی از نفت و گاز جهان از آن عبور می‌کند، و سرمایه‌گذاری و جای پای چین در بندر خود، نقش گوادر را نه تنها در تجارت منطقه‌ای، بلکه در ژئوپلیتیک دریایی جهانی نیز تثبیت کرده است. بندر گوادر و ثروت معدنی بلوچستان مدت‌هاست که محل مناقشه بوده و به اوضاع آشفته سیاسی این استان کمک کرده است. بندر گوادر به عنوان دروازه کریدور اقتصادی چین و پاکستان (CPEC)، انتظارات زیادی را در روزهای اولیه ساخت بندر ایجاد کرد.
بسیاری بر این باور بودند که شهر ماهیگیری به شهری مدرن تبدیل خواهد شد و برای ساکنان گوادر رفاه به ارمغان می آورد. اما دو دهه بعد، بیشتر انتظارات برآورده نشده است. در سال 2021، حق دو تحریک ظهور کرد. این جنبش توجه را به شکاف گسترده بین توسعه و رفاهی که بندر گوادر وعده داده بود و واقعیت های روزمره که اکثر ساکنان آن با آن مواجه بودند جلب کرد.
مردم را گرد هم آورد تا خدمات اساسی مانند آب، برق، امنیت اقتصادی، ممنوعیت ماهیگیری و صید غیرقانونی ترال، آزادی رفت و آمد، و رهایی از ایست های بازرسی بیش از حد امنیتی را به همراه فهرستی از شکایات دیرینه دیگر مطالبه کنند. از این رو، در سال 2021، حق دو تحریک به نماد مقاومت تبدیل شد و نمونه ای از این بود که چگونه اقدام جمعی و بسیج توده ای محلی مردم، عمدتا جامعه ماهیگیری، می تواند نارضایتی های مدت ها مورد غفلت آنها را به منصه ظهور برساند. یکی از دلایل رشد سریع و مشارکت توده‌ای حق‌تحریک، رهبری آن بود.
مولانا هدایت الرحمن، رهبر حق دو تحریک، پیش از این به عنوان یکی از اعضای جماعت اسلامی (JI) فعالیت سیاسی داشت. او همچنین به جامعه ماهیگیری تعلق داشت، نه به خانواده های نخبه یا مستقر سیاسی. این به او کمک کرد تا با توده ها ارتباط برقرار کند. در نتیجه، فعالان JI و جوامع ماهیگیری در تعداد زیادی در این جنبش شرکت کردند. در دسامبر 2022، آنها در تعداد زیادی برای اعتراض و مسدود کردن ورودی بندر گوادر و بزرگراه شرق خلیج شرکت کردند. حق دو تحریک به عنوان یک جنبش صلح آمیز آغاز شد. با این حال، به زودی تشدید شد و خشونت شروع شد.
یک پاسبان پلیس بر اثر جراحات در ناآرامی جان باخت. بیش از 100 نفر دستگیر و محدودیت هایی برای تجمعات عمومی و مخابرات اعمال شد. با سرکوب جنبش توسط دولت، رحمان تحت نظارت قرار گرفت و او را مجبور به مخفی شدن در دسامبر 2022 کرد. هنگامی که او هفته‌ها بعد در ژانویه 2023 دوباره ظاهر شد و خود را برای تسلیم شدن و درخواست وثیقه به دادگاه معرفی کرد، دستگیر شد. او اتهامات مرتبط با مرگ پاسبان را رد کرد و سپس در ماه مه 2023 توسط دادگاه عالی با وثیقه صادر شد. حمایت توده ای از مولانا پس از دستگیری وی افزایش یافت.
در فوریه 2024، رحمان در انتخابات استانی شرکت کرد و در مجلس بلوچستان کرسی به دست آورد. شرکت او در انتخابات بحث برانگیز بود. در حالی که برخی شرکت وی در انتخابات را راهی برای پیگیری مطالبات جنبش از طریق سیاست رسمی می‌دانستند، برخی دیگر با آن مخالفت می‌کردند و آن را گامی برای تضعیف حق‌تحریک می‌دانستند. تردیدهایی وجود داشت که آیا رحمان، که شهرت خود را با به چالش کشیدن مقامات ایجاد کرده بود، می تواند نتایجی را از درون همان نظام سیاسی ارائه دهد یا خیر. در آن زمان تئوری های توطئه زیادی منتشر شد.
برخی معتقد بودند که ظهور سیاسی رحمان و شرکت در انتخابات توسط دولت مهندسی شده است. به هر حال، ورود او به مجلس استانی به نفع دولت بود، زیرا تظاهرات بی امان و اعتراضات گسترده ای که او رهبری می کرد، فشار بر پلیس محلی و تضعیف وضعیت نظم و قانون در استانی که از قبل ناآرام بود، بود. بنابراین، آیا رحمان، به عنوان قانونگذار در مجلس بلوچستان، در رسیدگی به شکایات ساکنان گواردر موفق بوده است؟ نتایج مختلط است.
صید غیرقانونی و صید ترال، که نگرانی های اصلی در جریان اعتراضات بود، همچنان ادامه دارد، همچنان که وجود ایست های بازرسی امنیتی بیشمار و کمبود آب و برق. اگرچه چنین مسائلی را نمی توان یک شبه حل و فصل کرد، اما مردم گوادر نمی توانند از خود بپرسند که جنبش از طریق پیوستن رهبران خود به سیاست رسمی چه چیزی به دست آورد. حق دو تحریک طی چند سال گذشته متحول شده است. از یک جنبش مردمی، به یک حزب سیاسی تبدیل شده است.
از زمان انتخابات استانی 2024، حق دو تحریک به عنوان یک حزب سیاسی در فهرست کمیسیون انتخابات پاکستان ثبت شده است. حزب سیاسی مولانا با نام حق دو تحریک در سایت مجلس بلوچستان ذکر شده است. حق دو تحریک دیگر بسیج جمعی انجام نمی دهد، جدای از راهپیمایی طولانی از کویته به اسلام آباد در ژوئیه 2025 که رحمان منجر به فشار بر دولت فدرال برای رسیدگی به نارضایتی های دیرینه بلوچ شد، از جمله ناپدید شدن اجباری، محدودیت در تجارت مرزی، و ترال غیرقانونی.
حتی در آن زمان، برخی ادعا کردند که این راهپیمایی توسط JI سازماندهی شده است، برخی دیگر آن را به عنوان "راهپیمایی طولانی حق دو بلوچستان" توصیف کردند. این جنبش همچنین با مرگ دبیرکل آن، حافظ کیازایی، در یک تصادف جاده ای در مارس 2026 دچار شکست شد. بنا بر گزارش ها، رحمان در حال بررسی مسائل مربوط به ماهیگیران در مجمع استانی است. در اکتبر 2026، او ریاست جلسه کمیته دائمی شیلات مجلس بلوچستان در گوادر را برای بررسی لایحه پیشنهادی شیلات و آبزی پروری بلوچستان 2026 بر عهده داشت.
این نشست ماهیگیران و سایر ذینفعان را گرد هم آورد تا درباره اصلاحات برای حفاظت از معیشت و منابع دریایی خود گفتگو کنند. با این حال، حق دو تحریک گوادر به وضوح شتاب و انرژی خود را از دست داده است. راهپیمایی های عظیمی که در سال های 2021-2023 دیده شد، دیگر قابل مشاهده نیستند. جنبش ممکن است مبارزه خود را به سیاست رسمی واگذار کرده باشد، اما سیاست رسمی نیز با محدودیت های خاص خود همراه است. به هر حال، سرزنش و انتقاد از همان سیستمی که بخشی از آن شده است، خود یک تناقض است.
متن اصلی (انگلیسی)
What Happened to Gwadar’s Rights Movement?
Haq Do Tehreek, the movement that once brought the world’s attention to Gwadar’s longstanding grievances, is a pale shadow of its former self.