چه کسی موضع جنگی و مذاکره‌ای ایران را در میان تهدیدات آمریکا تعیین می‌کند؟

تهران، ایران – مذاکرات برای جلوگیری از وقوع بیشتر جنگ بین ایران و ایالات متحده در حال انجام است، اما روند راکد نشان داده است که چه کسی قدرت را در دولت ایران در دست دارد.

مسعود پزشکیان، رئیس جمهور نسبتا میانه رو، روز دوشنبه گفت که مجتبی خامنه ای، رهبر معظم انقلاب، «اختیارات خاصی» در رابطه با مذاکرات با آمریکا به دولتش داده است.

پزشکیان که مورد انتقاد تندروهای مخالف هرگونه معامله با واشنگتن قرار گرفته است، جزئیاتی در مورد این که چه اختیاراتی به دنبال دارد ارائه نکرد.

اظهارات وی در پی تلاش های میانجی ها از جمله قطر و پاکستان برای جلوگیری از حملات جدید آمریکا به ایران بود. نشانه های قوی از تشدید بزرگ قریب الوقوع در درگیری وجود دارد که با حملات هوایی ایالات متحده و اسرائیل به ایران در 28 فوریه آغاز شد که منجر به کشته شدن رهبر معظم علی خامنه ای و دیگر مقامات ارشد ایران شد.

از آن زمان، موازنه قوا در ایران به طور فزاینده ای به سمت فرماندهان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و دیگر مقامات امنیتی متمایل شده است.

سینا طوسی، یکی از اعضای ارشد مرکز سیاست بین‌الملل، به الجزیره گفت: «من فکر می‌کنم نکته کلیدی این است که هر توافقی باید از حمایت نهاد امنیتی-نظامی در ایران برخوردار باشد.

این تحلیلگر سیاسی افزود: این امر به ویژه با توجه به اینکه مذاکرات اکنون نه تنها به برنامه هسته‌ای و تحریم‌های ایران، بلکه به ترتیبات امنیتی گسترده‌تر ناشی از جنگ، از جمله کنترل بر تنگه هرمز و تضمین در برابر حملات مجدد مربوط می‌شود، صادق است.

ایران یک طرح هفت ماده ای ارائه کرده است که از آمریکا می خواهد برای پایان دادن به جنگ و بازگشایی تنگه هرمز به آن پایبند باشد. مقامات ایرانی گفتند که تصمیم گیری در مورد جنگ و مذاکرات از طریق یک رویکرد هماهنگ در چارچوب نهادهای دولت صورت می گیرد.

این نهادها شامل دفتر مقام معظم رهبری و شورای عالی امنیت ملی (SNSC) است. شخصیت ها و بدنه های نظامی و امنیتی در همه آنها برجسته است.

دفتر مجتبی خامنه‌ای اعلام کرد که وی با فرماندهان ارشد نظامی از جمله احمد وحیدی، فرمانده سپاه پاسداران انقلاب اسلامی دیدار کرد تا به آنها دستوراتی در مورد نحوه رسیدگی به تهدیدات آمریکا مبنی بر جنگ همه جانبه بدهد.

خامنه ای گفت: نیروهای مسلح ایران باید فورا و بدون محدودیت جغرافیایی در برابر هر تهدیدی پاسخ دهند و در صورت تشدید جنگ، فهرست اهداف خود را از آمریکا و اسرائیل گسترش دهند.

در نهایت تصمیمات مهمی مانند پایان جنگ توسط ولی فقیه اتخاذ می شود، اما شورای امنیت ملی – که شامل نمایندگانی از نیروهای مسلح، وزرای دولت و روسای مجلس و قوه قضائیه می شود – ابتدا به آنها رأی می دهد.

طبق قانون، رئیس‌جمهور ایران همچنین رئیس شورای امنیت ملی است، اما اخیرا جایگاه دبیر به دلیل نقش او به عنوان هماهنگ‌کننده مرکزی پرونده‌های عالی امنیت ملی، اهمیت بیشتری پیدا کرده است.

این سمت از اوایل مرداد ماه توسط محسن رضایی، فرمانده سابق کل سپاه که هرگز سمت دولتی نداشته است، اشغال شده است.

هنگامی که جی دی ونس معاون رئیس جمهور آمریکا هفته گذشته نامه ای به تهران نوشت، آن را خطاب به رضایی کرد، نه رئیس جمهور یا محمد باقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، که در ماه های اخیر نیز به عنوان مذاکره کننده ارشد آن عمل کرده است.

اسماعیل بقایی سخنگوی وزارت امور خارجه گفت: در صورت تمایل رضایی و نه قالیباف به این نامه پاسخ خواهد داد. اما وی همچنین خاطرنشان کرد که قالیباف از سمت مذاکره کننده ارشد برکنار نشده است.

عباس عراقچی، وزیر امور خارجه و معاونانش از جمله کاظم غریب آبادی نیز از جمله چهره های اصلی دولت برای حفظ ارتباط با میانجی ها و پیگیری دیپلماسی از طریق سازمان ملل و نهادهای بین المللی هستند.

قالیباف مذاکراتی را هدایت کرده بود که منجر به امضای یادداشت تفاهم در ژوئن با واشنگتن شد که به طور مختصر جنگ را متوقف کرد و محاصره دریایی اعمال شده علیه بنادر جنوبی ایران توسط ارتش آمریکا را لغو کرد.

اما پس از آن که تهران آمریکا را به نقض چندین مفاد قرارداد از جمله در مورد تنگه هرمز متهم کرد و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی علیه سه کشتی که قصد عبور «غیر مجاز» را داشتند، از هم پاشید.

ارتش ایالات متحده سپس حملات خود را به ایران تشدید کرد، محاصره را دوباره اعمال کرد و تحریم های جدیدی را علیه ایران اعمال کرد. سپس تعداد بیشتری از کشتی‌ها در تنگه هرمز مورد انفجار قرار گرفتند و گمان می‌رود ارتش ایران پشت این حملات باشد.

سقوط تفاهم نامه بحث هایی را در مورد پویایی قدرت در داخل دولت ایران برانگیخت. ماه‌ها، رسانه‌ها و تحلیلگران محلی و بین‌المللی در مورد اینکه چه کسی دستور این حملات را صادر کرده و پیامدهای آن چه بود، حدس و گمان می‌زدند. برخی رسانه‌های آمریکایی به نقل از منابع گفتند که جناح‌های تندرو درون تشکیلات، حملات به کشتی‌رانی را هدایت کردند.

پزشکیان در اوایل مرداد ماه با بیان اینکه ترجیح می داد تفاهم نامه ادامه پیدا می کرد، افزود: باید تیمی برای رسیدگی به تخلفات تشکیل می شد تا مبارزه.

در اواسط مهرماه، حسین محبی، سخنگوی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی گفت که ضربه زدن به این سه کشتی اقدامی نادرست نبوده و با مقامات بالاتر نامشخصی هماهنگ شده است.

وی گفت: "نمی‌توان سلسله مراتب نظامی را نادیده گرفت و به خواست خود در مورد موضوع مهمی مانند جنگ بین دو یا چند کشور اقدام کرد. این به هیچ وجه ممکن نیست."

محبی این حملات را «پاسخ قاطع» به تخلفات آمریکا توصیف کرد که قبلا در جریان مذاکرات حملاتی را انجام داده بود.

وی واشنگتن را به نقض تفاهم نامه با ایجاد یک مسیر کشتیرانی جایگزین از طریق تنگه هرمز در نزدیکی عمان و انجام اقدامات دیگر متهم کرد.

محبی گفت: به نظر می رسد عدم تعهد و نقض معاهدات به عنوان یک دکترین نانوشته در میان هیئت حاکمه آمریکا وجود دارد.

در مذاکرات میانجی‌گری کنونی با آمریکا، برخی از خواسته‌های ایران بازگشت به تفاهم‌نامه همراه با توالی بهتر و برخی اضافات برای تضمین یک توافق احتمالی آینده طولانی‌تر است.

رضایی به تلویزیون دولتی گفت که در پیام ونس تغییر لحن مثبتی را مشاهده کرده است، اما رئیس امنیت ایران تاکنون آن را بی پاسخ گذاشته است زیرا شرایط اولیه ایران به وضوح از طریق میانجیگران اعلام شده است.

تهران به دنبال پایان محاصره دریایی آمریکا، لغو نفت و سایر تحریم‌ها، آزادسازی سرمایه‌های مسدود شده خود در خارج، کاهش استقرار نظامی آمریکا در حاشیه ایران و توقف جنگ در همه جبهه‌ها، از جمله در لبنان است.

در تنگه هرمز، مقامات ایرانی با هم متحد شده اند و گفته اند که می خواهند حاکمیت خود را اعمال کنند و از واشنگتن انتظار دارند توافق ایران و عمان را که مسیرهای کشتیرانی را برای بازگشایی جزئی ایجاد می کند، به رسمیت بشناسد.

تصمیم گیرندگان در تهران تاکید کرده اند که این شرایط اولیه باید قبل از انتقال مذاکرات به مرحله بعدی که به برنامه هسته ای ایران نیز می پردازد، برآورده شود.

علی عبداللهی، رئیس ستاد کل نیروهای مسلح روز سه‌شنبه در بیانیه‌ای گفت: «نقشه راه ایران برای امنیت پایدار» شامل اتکا به «اقدامات امنیتی از داخل غرب آسیا» و همچنین تضمین عدم تجاوز است.

طوسی، تحلیلگر سیاسی گفت که لزوما نقش های متفاوت رضایی، قالیباف و پزشکیان را به عنوان شاهدی بر وجود مراکز قدرت رقیب تفسیر نمی کند.

او گفت: «به نظر می‌رسد که آنها منعکس‌کننده تقسیم مسئولیت‌ها در یک فرآیند هماهنگ مرکزی تحت رهبری خامنه‌ای هستند».

به نظر می‌رسد رهبران ایران مصمم هستند که اشتباهات محرز مذاکرات قبلی با دولت دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا را تکرار نکنند، زمانی که دولت دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا تنها برای مواجهه با فشارهای جدید و حملات نظامی به تضمین‌های آمریکا اعتماد کرد.

طوسی گفت: «تهران اکنون می‌خواهد واشنگتن قبل از دادن امتیازاتی به تعهدات خود، از جمله در مورد ترتیباتی که نقش ایران در مدیریت تنگه هرمز را رسمیت می‌دهد، عمل کند.» این یک مانع بزرگ است، حتی در شرایطی که هر دو طرف دلایل قانع‌کننده‌ای برای اجتناب از جنگ دیگری دارند.»

وی گفت: این واقعیت که ایران پیشنهاد داده است زمان بازگشایی تنگه را به دو روز کوتاه کند، یک امتیاز تاکتیکی را نشان می‌دهد، اگرچه مسائل بزرگ‌تری را حل نمی‌کند.

طوسی گفت: "نقطه گیر واقعی این نیست که هرمز با چه سرعتی بازگشایی می شود، بلکه این است که شرایط باز ماندن هرمز را کنترل می کند. اگر دو طرف نتوانند این اختلاف اساسی را برطرف کنند، کوتاه کردن جدول زمانی بازگشایی به تنهایی بعید است که پیشرفتی ایجاد کند."