گزارش راهنمای انتخاب رشته جاب‌ویژن: فارغ‌التحصیلان ناراضی می‌گویند کاش کامپیوتر خوانده بودیم

گزارش راهنمای انتخاب رشته 1405 جاب‌ویژن منتشر شد. داده‌های این گزارش نشان می‌دهد شرایط بازار کار، امکان پیدا کردن شغل مرتبط و میزان درآمد، ارتباط قابل‌توجهی با نگاه افراد به انتخاب تحصیلی‌شان دارد. برای مثال، نارضایتی از تحصیل در میان افرادی که در شغلی نامرتبط با رشته خود فعالیت می‌کنند، 2/5 برابر (دو و نیم برابر) بیشتر است. همچنین فارغ‌التحصیلان رشته‌هایی که فرصت‌های شغلی بیشتری دارند، عموماً رضایت بیشتری از انتخاب خود داشته‌اند. 60 درصد فارغ‌التحصیلان از رشته یا دانشگاه خود ناراضی‌ هستند رضایت کامل از انتخاب تحصیلی، تجربه کمتر از نیمی از فارغ‌التحصیلان است؛ فقط 40 درصد پاسخ‌دهندگان به نظرسنجی جاب‌ویژن هم از رشته‌ای که خوانده‌اند و هم از دانشگاهی که در آن تحصیل کرده‌اند رضایت دارند، در مقابل، حدود 60 درصد دست‌کم از یکی از این دو انتخاب ناراضی‌ هستند. 24 درصد فارغ‌التحصیلان هم از رشته و هم از دانشگاه خود ناراضی‌اند، 18 درصد از رشته خود راضی‌ هستند اما از دانشگاهی که در آن تحصیل کرده‌اند، رضایت ندارند و 18 درصد دیگر هم با وجود رضایت از دانشگاه از رشته خود راضی نیستند. در مجموع، 58 درصد فارغ‌التحصیلان از رشته خود رضایت دارند و 42 درصد ناراضی‌ هستند، همین نسبت، یعنی 58 درصد رضایت و 42 درصد نارضایتی، درباره انتخاب دانشگاه نیز دیده می‌شود.  همسو نبودن انتخاب‌های تحصیلی با بازار کار، اصلی‌ترین عامل نارضایتی فارغ‌التحصیلان  بررسی جاب‌ویژن از تجربه فارغ‌التحصیلان نشان می‌دهد بخش مهمی از رضایت یا نارضایتی افراد از انتخاب رشته، بعد از ورود به بازار کار شکل می‌گیرد. در این بررسی، وضعیت اشتغال، ارتباط شغل با رشته، درآمد و انتخاب دوباره افراد کنار هم قرار گرفته تا مشخص شود چه چیزی بیشترین اثر را بر نگاه آن‌ها به مسیر تحصیلی‌شان دارد. نتایج در چند نقطه به یک مسیر مشترک می‌رسد: افراد بیکار رضایت کمتری از تحصیلات خود دارند، شاغلان در حوزه‌های نامرتبط ناراضی‌ترند و با افزایش درآمد، رضایت از انتخاب تحصیلی هم بیشتر می‌شود. در کنار این موارد، وقتی از افراد ناراضی پرسیده شده اگر امکان بازگشت به گذشته را داشتند چه رشته‌ای انتخاب می‌کردند، بیشتر آن‌ها به سراغ رشته‌هایی با بازار کار مناسب‌تر رفته‌اند. پاسخ مستقیم فارغ‌التحصیلان به دلایل نارضایتی نیز همین تصویر را تأیید می‌کند؛ «نبود بازار کار مناسب برای رشته» و «کمک نکردن دانشگاه به ورود به بازار کار» از مهم‌ترین دلایلی بوده‌اند که افراد برای نارضایتی از رشته و دانشگاه مطرح کرده‌اند. مجموع این یافته‌ها نشان می‌دهد رضایت بلندمدت از انتخاب رشته فقط به علاقه در زمان انتخاب محدود نمی‌شود. امکان پیدا کردن شغل، مرتبط بودن آن با تحصیلات و چشم‌انداز درآمدی رشته، می‌تواند سال‌ها بعد تعیین کند فرد انتخاب تحصیلی خود را موفق بداند یا نه. در میان افرادی که از رشته خود ناراضی‌ هستند، 57 درصد «نبود بازار کار خوب» را یکی از دلایل اصلی نارضایتی عنوان کرده‌اند؛ سهمی که به‌وضوح بالاتر از دو عامل بعدی، یعنی درآمد نامناسب با 34 درصد و علاقه فردی با 34 درصد است. این تفاوت نشان می‌دهد برای بسیاری از فارغ‌التحصیلان، تجربه‌ای که بعد از دانشگاه در بازار کار داشته‌اند، حتی از میزان علاقه اولیه آن‌ها به رشته اثر بیشتری بر رضایت نهایی‌شان گذاشته است. در مورد دانشگاه هم تصویر مشابهی دیده می‌شود. 55 درصد افراد ناراضی، ضعف دانشگاه در شکل‌دهی شبکه ارتباطی مناسب برای ورود به بازار کار و پیشرفت شغلی را از دلایل نارضایتی خود دانسته‌اند. پس از آن، امکانات رفاهی و سطح علمی اساتید هر کدام با 38 درصد قرار دارند و کیفیت دروس ارائه‌شده با 20 درصد کمترین سهم را میان عوامل بررسی‌شده دارد. 44 درصد شاغلان بخش دولتی و 43 درصد افراد خویش‌فرما از انتخاب رشته خود رضایت نداشته‌اند اما کمترین میزان نارضایتی مربوط به شاغلان بخش خصوصی با 36 درصد است، یعنی 64 درصد این گروه از انتخاب تحصیلی خود رضایت دارند. در نتیجه، میزان نارضایتی فارغ‌التحصیلان بیکار حدود 1/7 برابر (یک و هفت برابر) شاغلان بخش خصوصی است و بین این دو گروه 26 واحد درصد فاصله وجود دارد. شاغلان در مشاغل نامرتبط، بیشتر از رشته تحصیلی خود ناراضی‌ هستند داده‌های جاب‌ویژن نشان می‌دهد فقط «شاغل بودن» برای رضایت از انتخاب رشته کافی نیست؛ مرتبط بودن شغل با رشته تحصیلی نیز تأثیر قابل‌توجهی بر نگاه فارغ‌التحصیلان به انتخاب گذشته‌شان دارد. براساس نتایج این بررسی، افرادی که بعد از فارغ‌التحصیلی در حوزه‌ای مرتبط با رشته خود مشغول شده‌اند، رضایت بیشتری از انتخاب تحصیلی‌شان دارند. در مقابل، کسانی که به‌دلیل نبود فرصت شغلی مناسب ناچار شده‌اند در حوزه‌ای نامرتبط فعالیت کنند، 2/5 برابر (دو و نیم برابر) بیشتر از گروه اول از رشته خود ناراضی‌ هستند. این تفاوت نشان می‌دهد مسئله فقط پیدا کردن شغل بعد از دانشگاه نیست، اگر بازار کار یک رشته نتواند فرصت کافی برای اشتغال مرتبط ایجاد کند، احتمال اینکه فرد در سال‌های بعد انتخاب تحصیلی خود را ناموفق بداند بیشتر می‌شود. به همین دلیل، یکی از نکات مهم پیش از انتخاب رشته این است که فقط تعداد فرصت‌های شغلی بررسی نشود، بلکه مشخص شود فارغ‌التحصیلان آن رشته تا چه اندازه واقعاً می‌توانند در حوزه‌ای مرتبط با تحصیلاتشان وارد بازار کار شوند. هرچه درآمد بالاتر، رضایت از رشته و دانشگاه هم بیشتر میان سطح درآمد و رضایت از انتخاب تحصیلی رابطه مستقیمی وجود دارد و با افزایش درآمد ماهانه، میانگین رضایت افراد از رشته تحصیلی و دانشگاهی که در آن تحصیل کرده‌اند بیشتر می‌شود. این افزایش در مورد رضایت از رشته تحصیلی پررنگ‌تر است. در سطوح پایین‌تر درآمد، همان‌طور که در نمودار زیر می‌بینید، میانگین رضایت از رشته در محدوده 3/4 (سه و چهار) قرار دارد و با افزایش درآمد به نزدیکی3/9 (سه و نه) می‌رسد. بخش عمده این رشد تا درآمدهای میانی اتفاق می‌افتد و پس از آن رضایت برای مدتی تقریباً ثابت می‌ماند اما در بالاترین سطح درآمدی دوباره افزایش محسوسی دیده می‌شود. رضایت از دانشگاه هم مسیر مشابهی دارد اما رشد آن تدریجی‌تر و با نوسان بیشتری همراه است. میانگین رضایت از دانشگاه از حدود 3/4 (سه و چهار) در درآمدهای پایین‌تر به حدود 3/7 (سه و هفت) در بالاترین گروه درآمدی می‌رسد. در بعضی سطوح درآمدی میانی تغییر چندانی دیده نمی‌شود، اما جهت کلی همچنان صعودی است. کامپیوتر و فناوری اطلاعات، انتخاب اول فارغ‌التحصیلان ناراضی افرادی که امروز از رشته خود ناراضی‌ هستند، در صورت داشتن فرصت انتخاب دوباره، بیشتر به سراغ رشته‌هایی می‌روند که بازار کار و سطح درآمد مناسب‌تری دارند. در میان این افراد، کامپیوتر و فناوری اطلاعات با 21 درصد با فاصله در صدر انتخاب‌های جایگزین قرار دارد. پس از آن، مدیریت، بازاریابی و کسب‌وکار با 11 درصد، پزشکی و دندان‌پزشکی با 9 درصد و مدیریت مالی و حسابداری با 8 درصد بیشترین انتخاب را داشته‌اند. فاصله قابل‌توجه کامپیوتر و فناوری اطلاعات با سایر گزینه‌ها نشان می‌دهد وقتی افراد انتخاب گذشته خود را با تجربه امروز بازار کار بازبینی می‌کنند، رشته‌هایی که فرصت‌های شغلی بیشتری پیش روی آن‌ها می‌گذارند، اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند. در برخی مشاغل پرتقاضا، بیش از 80 درصد شاغلان تحصیلات مرتبط ندارند  گزارش راهنمای انتخاب رشته 1405 نشان می‌دهد در بخشی از مشاغل پرتقاضای بازار کار، مسیر ورود افراد الزاماً از یک رشته دانشگاهی مرتبط نمی‌گذرد. در بعضی گروه‌های شغلی، اکثریت شاغلان، تحصیلاتی متفاوت از حوزه کاری فعلی خود دارند، موضوعی که از فاصله میان ساختار آموزش دانشگاهی و نیازهای واقعی بازار کار حکایت می‌کند. بیشترین این فاصله در خدمات و پشتیبانی مشتریان دیده می‌شود، جایی که 83 درصد شاغلان تحصیلات مرتبط ندارند. این سهم در خرید و تدارکات 80 درصد و در مشاغل مسئول دفتر و کارمند اداری 71 درصد است. این وضعیت در مشاغل تخصصی‌تر هم دیده می‌شود: 59 درصد شاغلان مدیریت محصول و مالک محصول، 56 درصد شاغلان دیجیتال مارکتینگ و سئو و 56 درصد افراد فعال در بازرگانی و تجارت از رشته‌ای نامرتبط وارد این حوزه‌ها شده‌اند. سهم تحصیلات نامرتبط در منابع انسانی 50 درصد، فروش و بازاریابی 48 درصد، مدیریت اجرایی و داخلی 45 درصد و ترجمه و تولید محتوا 34 درصد است. برای برخی از این مشاغل، رشته دانشگاهی مشخص و متناظری وجود ندارد و در برخی موارد هم دانش‌آموزان هنگام انتخاب رشته، شناخت کافی از این مسیرهای شغلی و تحصیلات موردنیازشان ندارند. در نتیجه، بخش قابل‌توجهی از افراد مهارت‌های لازم برای ورود به این مشاغل را خارج از دانشگاه و از طریق دوره‌های آموزشی یا تجربه کاری به دست می‌آورند. این داده‌ها نشان می‌دهد برای شناخت آینده یک رشته، بررسی مسیر واقعی ورود فارغ‌التحصیلان به مشاغل مختلف می‌تواند به اندازه خود عنوان رشته اهمیت داشته باشد. گزارش راهنمای انتخاب رشته 1405 جاب‌ویژن بر پایه تحلیل 2 میلیون و 400 هزار رزومه، نتایج 100 هزار نظرسنجی و بررسی 3 هزار کد رشته تهیه شده است. این حجم از داده‌ها مبنای تحلیل وضعیت رضایت تحصیلی، بازار کار رشته‌ها و مقایسه مسیرهای مختلف تحصیلی و شغلی در این گزارش بوده است.