گنجینه های فرهنگی با جنگ از بین می روند و مردم عدالت می خواهند

آگوست ماه بی رحمانه ای برای اوکراین بود. حملات هوایی روسیه به طور قابل توجهی افزایش یافت و هزاران پهپاد پرتاب کرد. کیف و شهرهای جنوبی میکولایف و اودسا به شدت بمباران شدند. در میان ویرانی و تلفات جانی، اودسا از آسیب به شش سایت حفاظت شده یونسکو، از جمله خانه صورتی-ماهی قزل آلا متعلق به قرن نوزدهم الکساندر استوردزا خبر داد.

مجددا این سؤال را مطرح کرد که چرا پاسخگو کردن بازیگران در قبال تخریب ساختمان‌ها و اشیاء با اهمیت واقعی فرهنگی دشوار است.

تنها در ماه گذشته، وزارت فرهنگ اوکراین گزارش داد که 148 مکان میراث فرهنگی از جمله در اودسا به عنوان آسیب دیده یا تخریب شده ثبت شده است.

چندین گروه فعال اوکراینی با طرح شکایت به دادگاه کیفری بین‌المللی (ICC) علیه روسیه به دلیل تخریب و غارت فرهنگی تلاش کرده‌اند پاسخگو باشند، اما هیچ کیفرخواستی صادر نشده است.

بیژن روحانی، محقق ارشد پروژه باستان‌شناسی در خطر انقراض در خاورمیانه و شمال آفریقا، می‌گوید که چارچوب قانونی ممکن است روی کاغذ قوی باشد، اما در عمل تقریبا به ناچار کوتاهی می‌کند. هیچ بازیگر دولتی هرگز به خاطر این جرم محاکمه نشده است. مانع دیگر مدرک نیست. ما تصاویر ماهواره ای، سنجش از دور و تیم های نظارتی داریم. مانع صلاحیت قضایی و اراده سیاسی است."

با نگاهی به دیگ درگیری‌هایی که جهان را متلاطم کرده است، این سؤال بیش از پیش ضروری است که آیا اقدام مؤثری برای متوقف کردن خسارت وارده ممکن است یا تضمین پاسخگویی در آن صورت وجود دارد؟

درگیری در اوکراین تنها یکی از جنگ‌های سال‌های اخیر است که بار دیگر تأثیر فاجعه‌بار درگیری بر میراث فرهنگی را آشکار کرده است.

طارق ابودایه صنایع دستی، سوغات و آثار باستانی را در غزه می فروشد. مسجد بزرگ عمری بر روی بسیاری از اقلامی که او می فروشد مشخص است. این نمایانگر هویت غزه است - تاریخچه آن را از طریق مظاهر متعدد ساختمان از معبد بت پرست باستانی گرفته تا کلیسای بیزانسی تا مسجد قرن هفتمی تا کلیسای جامع صلیبی و سپس به مسجد بودن ترسیم می کند.

مسجد عمری بزرگ در حمله اسرائیل در سال 2023 تخریب شد. ارتش اسرائیل گفت که این حمله حماس را هدف قرار داده است.

مسجد عمری بزرگ در غزه تا حد زیادی در حمله اسرائیل در سال 2023 تخریب شد

حالا دایه هر بار که خرابه ها را می بیند می گوید دلش شکسته است. "وقتی گذشته شما نابود می شود، شما اکنون ندارید."

جنگ غزه ده ها هزار کشته بر جای گذاشته است و تخمین زده می شود که 200000 ساختمان در اثر بمباران اسرائیل آسیب دیده یا ویران شده است. اما با وجود مرگ و ویرانی عظیم، چنین خسارات فرهنگی عمیق است.

این احساسی است که در طول تاریخ توسط مردمی که در جنگ زندگی می کنند بیان شده است.

در سودان، لبنان، یمن و ایران زنگ خطر بارها و بارها به صدا درآمده است.

گزارش شده است که بیش از 100 سایت در ایران در جریان جنگ هوایی که توسط آمریکا و اسرائیل در ماه فوریه آغاز شد، آسیب دیده اند. از جمله کاخ گلستان در تهران، پایتخت و میدان نقش جهان اصفهان است که در فهرست یونسکو ثبت شده است.

جنگ داخلی در سودان یکی از شگفتی های باستانی جهان - اهرام مرو را که در دوران شکوفایی تمدن پادشاهی کوش ساخته شده اند، بیشتر به خطر انداخته است.

یونسکو که مرو را در سال 2011 به عنوان میراث جهانی معرفی کرد، هشدار داده است که درگیری‌ها تمام کارهای حفاظتی را در آنجا متوقف کرده است و ساختارهای باستانی شکننده را طعمه فرسایش ناشی از شن‌ها و پوشش گیاهی متجاوز می‌کند.

در پاسخ به ویرانی عظیم جنگ جهانی دوم، اولین معاهده بین‌المللی که منحصرا به حفاظت از میراث فرهنگی در جریان درگیری‌های مسلحانه اختصاص داشت در سال 1954 در لاهه به تصویب رسید.

این قانون در مورد بناهای تاریخی و معماری، اما همچنین آثار هنری و کتاب‌ها اعمال می‌شود و از دولت‌ها می‌خواهد که از اموال فرهنگی محافظت و به آنها احترام بگذارند و از هرگونه اقدامی که ممکن است آن‌ها را به خطر بیندازند، خودداری کنند.

از زمان کنوانسیون لاهه، چندین حرکت اضافی برای تقویت اقدامات حفاظتی برای میراث فرهنگی صورت گرفته است.

در پروتکل دوم کنوانسیون در سال 1999 آمده است که هر سایتی که به دلیل اهمیت فرهنگی بی‌نظیرش تحت حفاظت تقویت‌شده قرار گرفته است، نباید به یک هدف نظامی تبدیل شود، حتی اگر از آن به‌گونه‌ای استفاده شود که به یک «هدف نظامی» تبدیل شود - مگر اینکه راه ممکن دیگری برای پایان دادن به استفاده از آن وجود نداشته باشد.

زمانی که دادگاه کیفری بین‌المللی در سال 2002 در لاهه تأسیس شد، بخشی از وظایف آن پاسخگویی به حملات عمدی در جنگ علیه ساختمان‌های دارای ارزش مذهبی، هنری و آموزشی و همچنین بناهای تاریخی که به عنوان جنایات جنگی تعریف شده بودند، بود.

اما این یک کار پیچیده و دشوار بوده است.

تاکنون تنها یک پرونده با موفقیت در ICC مطرح شده است. احمد الفقی المهدی از رهبران ستیزه جوی جهادی در مالی بود که به دلیل هدایت حملاتی که مقبره ها و یک مسجد در تیمبوکتو را ویران کردند، مجرم شناخته شد. او به 9 سال زندان محکوم شد.

احمد الفقی المهدی تنها فردی است که به این دلیل توسط دیوان بین المللی کیفری تحت پیگرد قانونی قرار گرفته است

روحانی می گوید بدون حمایت کامل قدرت های بزرگ و تعهد واقعی به قوانین بین المللی و اجرای آن، جهان به سادگی شاهد تکرار همان الگوی ویرانگر خواهد بود.

روحانی می‌گوید: «برای اکثر دولت‌ها، میراث یک دغدغه ثانویه است، مگر اینکه برای تبلیغات مفید باشد». کنوانسیون لاهه از دولت‌ها می‌خواهد که حفاظت را در قوانین نظامی خود لحاظ کنند و به اموال فرهنگی در خارج از کشور و همچنین در داخل کشور احترام بگذارند.

در درگیری‌ها از اوکراین تا ایران و غزه، جایی که جنگجویان مدارس و بیمارستان‌ها را اهداف نظامی مجاز می‌دانند، چقدر احتمال دارد که موزه یا توده‌ای از سنگ‌های باستانی، هر چند مملو از زیبایی، تاریخ و خاطره باشد، در امان بماند؟

در یک موقعیت منزوی در حومه باز، موزه ای اختصاص داده شده به فیلسوف و شاعر اوکراینی قرن هجدهم، هیوریهوری اسکوورودا، طی یک حمله شبانه در سال 2022 توسط گلوله باران روسیه ویران شد. رئیس جمهور اوکراین، ولودیمیر زلنسکی، گفت که این کار او را لال کرده است: "حملات هدفمند علیه موزه ها - اما ما حتی تروریست ها هم به این فکر نمی کنند."

ساختمان به آتش کشیده شد و یک سرایدار مجروح شد، اما بسیاری از این مجموعه قبلا برداشته شده بود.

جو بایدن، رئیس جمهور وقت ایالات متحده، گفت که ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه نه تنها در تلاش برای تسلط بر اوکراین است، بلکه "به معنای واقعی کلمه تلاش می کند فرهنگ و هویت مردم اوکراین را از بین ببرد."

این الگو در بسیاری از خطوط مقدم در اوکراین تکرار شده است، جایی که سازمان‌های محلی با گروه‌های بین‌المللی برای محافظت از میراث ملی خود در برابر حملات روسیه همکاری کرده‌اند.

موزه ای که به فیلسوف و شاعر اوکراینی قرن هجدهم، هریهوری اسکوورودا اختصاص داده شده بود، در حمله روسیه تخریب شد.

یکی از گروه‌های بین‌المللی که نقش مهمی ایفا کرده است، بنیاد Aliph است که در سال 2017 در ژنو برای حفاظت و تعمیر میراث فرهنگی راه‌اندازی شد.

الکساندرا فیبیگ، مدیر پروژه Aliph، می‌گوید که گروه او میلیون‌ها دلار بودجه در اختیار موزه‌های اوکراین قرار داد تا ارزشمندترین اشیای خود را به مکان امن منتقل کنند.

این امر شامل استفاده از آنچه او به عنوان "آمبولانس میراث" توصیف می کند: "این وسایل نقلیه که دارای تجهیزات و فضای تخصصی با تیم ها و تجهیزات تخصصی هستند، در ابتدا به موزه های آسیب دیده سفر می کردند که در اثر عملیات نظامی آسیب دیده بودند."

اکنون، او می‌گوید که تیم‌ها همچنین آثار باستانی را که با عجله به مکان‌های امن‌تر منتقل شده‌اند، بررسی می‌کنند تا مطمئن شوند در شرایط خوبی باقی می‌مانند.

سپر آبی بین‌المللی گروهی است که در چندین منطقه جنگی فعالیت می‌کند و با نیروهای مسلح و مقامات میراث محلی به حدی کار می‌کند که به عنوان صلیب سرخ برای فرهنگ شناخته می‌شود.

دکتر اما کانلیف، رئیس عملیات این گروه، می‌گوید که اوکراینی‌ها جان خود را برای حفاظت از میراث خود به خطر می‌اندازند.

آنها در حال انجام اقدامات بزرگی برای ثبت آسیب هستند، حتی زمانی که جان خود را برای انجام آن به خطر می اندازند. در واقع یکی از چیزهایی که ما واقعا می بینیم این است که دولت با وجود اولویت های متعدد رقابتی و مبارزاتی که با آن مواجه هستند، گام های بزرگی برمی دارد.

در درگیری های دیگر غیرنظامیان اقدامات مشابهی را برای حفاظت از فرهنگ خود انجام داده اند.

در فوریه 2015، داعش توجه خود را از هک کردن مجسمه‌ها و آثار باستانی در موصل در شمال عراق به غارت میراث مکتوب آن معطوف کرد، زیرا جنگجویانش کتابخانه‌های عمومی بسیار ارزشمند شهر را تخریب کردند. آنها کتابخانه مرکزی را سوزاندند و هزاران کتاب را نابود یا دزدیدند - بسیاری از آنها نسخه های خطی کمیاب بودند که داستان شهر را روایت می کردند.

پس از تصرف موصل در سال 2014، داعش کتاب‌هایی را در کتابخانه مرکزی شهر سوزاند

دکتر محمد جاسم محمد الحمدانی می گوید: «اینها صرفا کتاب یا قفسه نبودند، بلکه نشان دهنده چندین دهه دانش و تحقیق بودند و بخش مهمی از میراث فکری دانشگاه موصل و جامعه گسترده تر را تشکیل می دادند... در عرض چند روز، همه چیز از بین رفت. کتابخانه اصلی موصل نقش کلیدی در زندگی او ایفا کرده است - به حدی که او اکنون مدیر آنجا است.

"با دیدن تخریب آن احساس از دست دادن بخشی از خودم می کردم. بسیاری از مردم شهر داستانی مرتبط با دانشگاه موصل داشتند و بنابراین از دست دادن بسیار نزدیک به خانه احساس می شد. و به همین دلیل بود که وقتی آن قسمت از موصل از دست داعش آزاد شد، جوانان و افراد مسن برای نجات آنچه می توانستند به کتابخانه هجوم آوردند."

جلوی این که جوامع برای حفاظت از اموال فرهنگی آن را به دست خود بگیرند، غارت همان مکان‌ها است.

باز هم، این محصول جانبی جنگ است که به سپیده دم تاریخ باز می گردد.

کانلیف ​​می‌گوید که درک دلایل غارت - که می‌تواند از مکانی به مکان دیگر متفاوت باشد - یک نقطه شروع ضروری است: "این ممکن است به نوبه خود منجر به تحریم‌های بزرگ‌تر و پیگردهای قضایی بیشتر برای جدی گرفتن آن به عنوان یک تهدید شود." او می گوید که در صورت امکان، انتقال این حس به جوامع محلی که با کمک به این امر، میراث خود را می فروشند، مهم است.

به عنوان مثال، در عراق و سوریه، هم در جریان حمله داعش و هم پس از آن، غارت آثار باستانی گرانبها در مقیاس صنعتی انجام شد.

اشیای گرانبها به خارج از کشور، از جمله به ایالات متحده، قاچاق شده بودند.

تحقیقات چندین ساله وزارت دادگستری ایالات متحده مسیرهای قاچاق را ردیابی و ردیابی کرد و منجر به بازگرداندن هزاران اثر باستانی غارت شده به عراق شد.

غارت آثار باستانی گرانبها در عراق در طول حمله داعش تشدید شد

در اروپا و جاهای دیگر، عملیات هماهنگ و چندملیتی پلیس و گمرک به طور منظم انجام می شود که تعداد زیادی از عتیقه های مسروقه را توقیف کرده و برخی از قاچاقچیان را دستگیر می کنند.

اما تجارت همچنان بسیار سودآور است و انبوهی از درگیری ها فرصت های بیشتری را فراهم می کند.

در سودان، موزه ملی خارطوم در سال 2023 زمانی که تحت کنترل یکی از جناح های متخاصم، RSF قرار گرفت، گنجینه های خود را از دست دادند، که آنها را در کامیون ها بارگیری کرد و اتاق های نمایش را خالی گذاشت.

مانند سایر مناطق درگیری مانند اوکراین، آموزش های تخصصی برای کسانی که در تلاش برای بازیابی آثار باستانی هستند ارائه شده است که تا حدی موفقیت آمیز بوده است. اما بسیاری از نمایش های موزه - که داستان منطقه را در طول هزاران سال روایت می کند - ممکن است برای همیشه ناپدید شده باشند.

چالش‌های تلاش برای محدود کردن مقیاس تخریب و غارت میراث فرهنگی بسیار زیاد است.

در سطح بین المللی یا ایالتی، مقرراتی وجود دارد، اما اجرای به موقع آنها به اندازه کافی دشوار است - و اغلب حتی اراده ای برای انجام این کار وجود ندارد.

طرح‌های محلی با حمایت سازمان‌هایی مانند Aliph و Blue Shield International می‌توانند در مقیاس کوچک تفاوت ایجاد کنند.

اما اگر - همانطور که در حال حاضر به نظر می رسد - احتمال اینکه هر کسی با عواقب تخریب یک مکان میراثی روبرو شود نزدیک به صفر باشد، در این صورت هیچ عامل بازدارنده ای وجود ندارد.

خالد اسعد به دلیل امتناع از دست کشیدن از اسرار پالمیرا کشته شد

دکتر بیژن روحانی می‌گوید: «آنچه این محاسبات را تغییر می‌دهد، احکام سخت‌تر نیست، بلکه یک چشم‌انداز واقعی برای نام‌گذاری است - حکم بازداشت برای فرماندهانی که مجوز این حملات را صادر می‌کنند، پیگرد قانونی در دادگاه‌های ملی تحت صلاحیت جهانی، و تحریم‌های هدفمند برای افراد نام‌برده. این اقدامات مستلزم یک معاهده جدید نیست. آنها باید از ابزارهایی علیه دولت‌ها استفاده کنند، همانطور که از قبل می‌خواهند.»

در میان تمام تلاش‌های اخیر برای پاک کردن گذشته فرهنگی تجسم یافته در سنگ، پالمیرا در سوریه هنوز برجسته است. داعش معابد را در آنجا منفجر کرد و اگر شکست نمی خورد ممکن بود خیلی بدتر عمل کند.

یک مرد برای ایستادن در برابر آنها نماد شد. به مدت 40 سال، خالد الاسعد، باستان شناس، نگهبان اصلی پالمیرا بود. او در هشتاد سالگی بود که داعش بر شهر باستانی فرود آمد.

آنها او را دستگیر کردند و او را شکنجه کردند تا دریابند ارزشمندترین آثار باستانی آن کجا پنهان شده است. وقتی او حاضر نشد به آنها بگوید، آنها او را در یک میدان عمومی سر بریدند و جسدش را از چراغ راهنمایی آویزان کردند.

اسد در سراسر جهان به عنوان یک مدافع قهرمان فرهنگ در برابر نیروهای تاریکی تجلیل شد. او در سوریه نشان لیاقت مدنی را دریافت کرد و در پالمیرا مدرسه ای به افتخار او نامگذاری شد.

اما هیچ چیز عاری از پیچیدگی های سیاسی نیست.

سال ها بعد، تحت نظر مقامات جدید در سوریه، نام او اکنون از مدرسه حذف شده است.

قتل و MI5: چگونه یک نبرد فوق‌العاده بر سر چیزهایی که دولت مخفی نگه می‌دارد آغاز شد

درگیری ویرانگر که در آن هر دو طرف دلایلی برای ادامه جنگ دارند

جان سیمپسون: من در مورد 40 جنگ گزارش داده ام اما هرگز سالی مانند سال 2025 را ندیده ام.

آیا شما شخصا تحت تأثیر مسائل مطرح شده در این داستان هستید؟