RFK جونیور در مورد جهان عرب اشتباه می کند

در یک گردهمایی تبلیغاتی اخیر در میشیگان، وزیر بهداشت ایالات متحده رابرت اف کندی جونیور اظهاراتی را بیان کرد که جنجال زیادی را برانگیخت. او مدعی شد که اعراب مسلمان به دلیل نفوذ اخوان المسلمین علم و ادبیات تولید نمی کنند و جوایز مهمی را کسب نمی کنند.

این صرفا یک ارزیابی شتابزده و نادرست از تولید دانش یک جمعیت شناسی خاص نبود. این بیانیه ای بود که نشان دهنده نگرش های نژادپرستانه و تصورات نادرست درباره کل یک منطقه و یک مذهب کامل است. همچنین به راحتی قابل رد است.

تعداد زیادی از دانشمندان، متفکران و نویسندگان عرب مسلمان وجود دارند که در قرن گذشته سهم عمده ای داشته اند. برخی از آنها برندگان جایزه نوبل هستند، مانند نجیب محفوظ رمان نویس، محمد البرادعی دیپلمات، توکل کرمان روزنامه نگار و دانشمندان احمد زوائل، مونگی باوندی و عمر یاغی. بسیاری دیگر جایزه ای از غرب دریافت نکرده اند اما با این وجود کمک قابل توجهی به کشور خود و جهان کرده اند.

جهان عرب در تولید دانش با چالش هایی روبه رو است، اما این کسری ذاتی مردم آن یا نفوذ قاطع یک گروه سیاسی خاص را ثابت نمی کند. بلکه منعکس کننده شرایط تاریخی و نهادی است که بر این روند تأثیر می گذارد.

تمدن های بشری در تولید دانش در طول تاریخ برابر نبوده اند. برخی شاهد شکوفایی علمی و فکری بوده اند و برخی دیگر با افول و آشفتگی مواجه شده اند.

رکود به این دلیل رخ نداده است که جمعیت ها به طور ناگهانی ظرفیت های ذهنی خود را از دست داده اند، بلکه به این دلیل است که شرایط سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و نهادی که اجازه رشد دانش را می دهد در طول زمان تغییر می کند.

در مورد تمدن اسلامی، مراکز آن - از بغداد و دمشق تا قاهره و قرطبه - جنبش علمی و فکری گسترده‌ای را تجربه کردند که شامل دانشمندان، مترجمان، فیلسوفان، پزشکان و ریاضیدانان از زمینه‌های مختلف مذهبی و زبانی برای قرن‌ها بود. این رفاه از دنیا جدا نبود. این بر اساس ترجمه، نقد، توسعه و تعامل با یونانی، سریانی، هندی و دیگر مجموعه های دانش ساخته شده است.

در همین حال، بخش هایی از اروپا در آموزش و توسعه علمی عقب ماندگی قابل توجهی را تجربه کردند. با این حال، اروپا نه یکپارچه بود و نه آن قرون یک دوره تاریک همگن. همچنین شاهد تحولات فکری، نهادی و علمی متفاوتی در مناطق و بازه‌های زمانی مختلف بود.

سپس شرایط اروپا به تدریج تغییر کرد: مؤسسات آموزشی و دانشگاه ها تکامل یافتند، شبکه های گردش کتاب و دانش گسترش یافتند و سنت های علمی اروپایی با دانش علمی منتقل شده از جهان اسلام و جاهای دیگر در تعامل بودند.

هیچ کس نمی تواند بر اساس این اختلافات تاریخی ادعا کند که اروپایی ها ذاتا قادر به تولید علم نیستند یا اینکه مذهب یا ریشه های قومی آنها مانع از نوآوری آنها می شود. تفسیر تاریخی جدی بر نهادها، اقتصاد، آموزش، حمایت سیاسی و شبکه‌های دانش تمرکز دارد تا ادعا کند که برخی از جمعیت‌ها فاقد توانایی‌های ذاتی هستند.

دقیقا همین اصل باید در مورد اعراب و مسلمانان امروز اعمال شود. از آنجایی که اروپا توانست شرایط تولید دانش را تغییر دهد، غیرمنطقی است که فرض کنیم واقعیت معاصر جوامع عربی و اسلامی منعکس کننده محدودیت های ثابتی در ظرفیت های علمی یا ادبی آنهاست.

علم جهانی است و دارایی نژادی یا مذهبی کسی نیست. زوال برای هیچ مردمی سرنوشت ژنتیکی نیست و رفاه یک امتیاز ابدی نیست.

رد کلیات RFK Jr به معنای انکار چالش های پیش روی تحقیقات علمی در بسیاری از کشورهای عربی نیست. سوالات جدی در مورد بودجه تحقیق و توسعه، استقلال دانشگاه، کیفیت آموزش، آزادی تحقیق و بیان، ثبات نهادی، توانایی جذب و حفظ دانشمندان، و پیوند بین دانش و اقتصاد و تولید وجود دارد. با این حال، این سؤالات آغاز تحلیل علمی است، نه پایان.

جامعه‌ای که آزمایشگاه مناسبی برای محقق فراهم نکند، به دانشگاه‌ها استقلال کافی ندهد، منابع لازم را برای تحقیق تخصیص ندهد و از تداوم مؤسسات علمی اطمینان حاصل نکند، نمی‌تواند انتظار نتایج قابل مقایسه با جامعه‌ای که سرمایه‌گذاری پایدار در این زمینه‌ها دارد داشته باشد.

علاوه بر این، جنگ‌ها، درگیری‌ها، جابه‌جایی، فرار مغزها و همکاری ضعیف علمی می‌تواند انباشت دانش را مختل کند، حتی زمانی که جامعه دارای سرمایه انسانی واجد شرایط باشد. ظرفیت تفکر و نوآوری یک چیز است و توانایی تبدیل آنها به تولید علمی پایدار چیز دیگری است. بین این دو، یک سیستم کامل از شرایط، نهادها و سیاست های اجتماعی-اقتصادی قرار دارد.

مقصر دانستن چالش‌هایی که جوامع عرب معاصر با آن روبرو هستند به گردن یک گروه سیاسی - در مورد RFK جونیور، اخوان‌المسلمین - و ارائه آن به‌عنوان توضیحی جامع برای وضعیت علم و ادبیات در میان صدها میلیون نفر از تحلیل‌های جدی تاریخی یا اجتماعی برخوردار نیست.

تولید علمی تحت تأثیر مجموعه‌ای از متغیرهای متقاطع است: ساختار دولت، سیاست‌های اقتصادی، کیفیت آموزش، هزینه‌های پژوهشی، آزادی دانشگاهی، ثبات، روابط بین‌الملل و ظرفیت گردش دانش.

برخی جنبش‌های سیاسی یا گرایش‌های فکری ممکن است بر سیاست‌های آموزشی یا جو فرهنگی در زمینه‌های خاص تأثیر بگذارند. با این حال، اثبات این تأثیر مستلزم شواهد و تجزیه و تحلیل مقایسه ای است، که اگر از او خواسته شود RFK جونیور احتمالا در ارائه آن شکست خواهد خورد.

حرکت از نقد یک نهاد یا جنبش سیاسی به صدور حکم در مورد اعراب یا مسلمانان به طور کلی نوعی نژادپرستی، نفرت و اسلام هراسی است زیرا از تحلیل به تعمیم و از جستجوی علل به بازتولید کلیشه ها می گذرد.

مشکل بیانیه RFK جونیور صرفا عدم دقت واقعی آن در مورد جوایز و سطحی بودن آنها نیست، بلکه منطقی است که بر اساس آن است: تبدیل تفاوت های تاریخی در تولید دانش به قضاوت های گسترده در مورد مردم.

سخنان او دارای اهمیت نمادین، فکری و سیاسی است که منعکس کننده موضع خصمانه شرق شناسانه نسبت به میراث عربی-اسلامی و حتی شرقی است.

پاسخ جدی به این اظهارات مستلزم بیش از یادآوری افتخارات گذشته یا فهرست کردن دانشمندان و متفکران عرب و مسلمان است. نیازمند تبدیل بحث به پروژه ای برای آینده است.

در جهان عرب، ما به دانشگاه‌های مستقل بیشتری نیاز داریم که قادر به تحقیق باشند، آزمایشگاه‌های مجهز، بودجه پایدار، محیطی که امکان نقد و آزمایش را فراهم کند، سیاست‌هایی که استعدادهای علمی را حفظ کنند و مؤسساتی که آموزش را با اقتصاد و نوآوری پیوند می‌دهند.

ما همچنین نیاز به بازخوانی مستند و انتقادی از تاریخ علوم در تمدن اسلامی داریم – بازخوانی که هم دستاوردها و هم شکست‌ها را مطالعه می‌کند و چگونگی ظهور، تکامل و انتقال مفاهیم علمی بین تمدن‌ها را بررسی می‌کند.

یک تمدن با تکرار اینکه اجدادش بزرگ بوده اند، قد و قواره خود را به دست نمی آورد، بلکه با ایجاد نهادهایی که به نسل های جدید اجازه می دهد دانش جدید تولید کنند.

نظرات بیان شده در این مقاله متعلق به خود نویسنده است و لزوما منعکس کننده موضع تحریریه الجزیره نیست.