آغاز نشست اقلیمی سازمان ملل؛ دو میزبان فسیلی، یک آزمون دشوار
نشست اقلیمی با جدال بر سر پول آغاز شد؛ جنوب جهانی سه برابر شدن کمک‌های سازگاری را می‌خواهد، اروپا از نبود "اراده سیاسی" می‌گوید و آمریکا غایب است؛ در این بین، ترکیه برقی‌سازی را به‌عنوان راه گریز پیشنهاد کرده است.
سی و یکمین اجلاس اقلیمی سازمان ملل (COP31) روز دوشنبه ۹ نوامبر ۲۰۲۶ در آنتالیا، شهری ساحلی در ترکیه، آغاز شد. نمایندگان بیش از ۱۹۰ کشور دستکم دو هفته دربارهٔ پیشرفت حفاظت از اقلیم گفتوگو می‌کنند. با بیش از ۶۰ هزار شرکت‌کننده، این می‌تواند دومین گردهمایی بزرگ اقلیمی پس از دوبی ۲۰۲۳ باشد.
برخلاف سال گذشته در بلم برزیل، که روز افتتاحیه هنوز کارگران در محل کنفرانس مشغول کار بودند، این بار غرفه‌ها و دفترهای هیئت‌ها به‌موقع آماده شده بودند. با این حال مراسم افتتاحیه بدون توضیح یک ساعت به تأخیر افتاد، چون مذاکره‌کنندگان تا اواخر شب یکشنبه بر سر گنجاندن بندهای تأمین مالی اقلیمی در دستور کار گفتوگو کرده بودند.
برای نخستین بار دو کشور ریاست کنفرانس را مشترکاً بر عهده دارند؛ ترکیه میزبان رسمی است و استرالیا مذاکرات را هدایت می‌کند. این ترتیب برای حل اختلاف بر سر میزبانی کنفرانس اتخاذ شد.
هر دو کشور خود به سوخت‌های فسیلی وابسته‌اند؛ در ترکیه زغال‌سنگ با سهم یک‌سوم مهمترین منبع تولید برق است و استرالیا از بزرگترین صادرکنندگان زغال‌سنگ است. همکاری نزدیک و مبتنی بر اعتماد این دو می‌تواند سرنوشت اجلاس را تعیین کند. ریاست کنفرانس جهت را مشخص می‌کند، همه را به گفتوگو می‌کشد و در لحظهٔ درست بحث را می‌بندد تا متن‌های سازشی ارائه شود. پیشنویس بیانیهٔ پایانی فقط وقتی تصویب می‌شود که هیچ کشوری در نشست عمومی اعتراض نکند، و در این روند رأی چین، بزرگترین آلاینده جهان، با رأی کشور کوچک تووالو برابر است.
شرکای میزبان این اجلاس را "COP اجرا" نامیده‌اند، یعنی تبدیل تعهدها به اقدام عملی. سه محور اصلی بحث‌ها تأمین مالی، سازگاری با تغییرات اقلیمی و اهداف اقلیمی است.
ناظران انتظار پیشرفت قابل‌توجهی را ندارند، چون کشورها با شوک قیمت نفت و تنش‌های ژئوپلیتیکی ناشی از جنگ آمریکا با ایران و جنگ اوکراین درگیرند.
امسال موج‌های گرمای شدید در اروپا، آتش‌سوزیهای جنگلی در اندونزی و سیل‌های مرگبار ناشی از فروپاشی یک یخچال در نپال رخ داد. النینوی بسیار قوی که در ادامهٔ امسال به اوج می‌ر‌سد، ممکن است ۲۰۲۶ یا ۲۰۲۷ را گرمترین سال ثبت‌شده کند. گوترش، دبیرکل سازمان ملل، گفت: «ما وارد عصر تازه‌ای از رخدادهای اقلیمی شدید شده‌ایم.»
مطابق گزارش برنامهٔ محیط زیست سازمان ملل که ۲۱ اکتبر منتشر شد، جهان نه به‌سوی ۱.۵ درجه، بلکه به‌سوی ۲.۸ درجه گرمایش پیش می‌رود.
هشدار سازمان ملل در سپتامبر هم این بود که دما از آستانهٔ ۱.۵ درجهٔ توافق پاریس عبور خواهد کرد. یازده سال پس از توافق پاریس، محور اصلی نشست آنتالیا چگونگی اجرای عملی تعهدهاست. کشورها باید پیش از ارزیابی میان‌دوره‌ای دو سال دیگر، برنامه‌های ملی حفاظت از اقلیم خود را تقویت کنند.
در دوبی ۲۰۲۳ جهان "گذار از انرژی‌های فسیلی" را پذیرفت، اما با فشار کشورهای نفتی چندان ما به‌ازای عملی پیدا نکرد. COP30 هم بدون اشارهٔ صریح به سوخت‌های فسیلی پایان یافت. برزیل "نقشهٔ راه" داوطلبانهٔ حرکت به سوی پایان استفاده از این گونه انرژی‌ها را پیش برد که بیش از صد کشور از آن حمایت می‌کنند. این موضوع البته در آنتالیا رسماً در دستور کار نیست، ولی می‌تواند بسیار مهم شود.
ترکیه در کنار مذاکرات رسمی "دستور کار اقدام" غیرالزام‌آوری را پیشنهاد کرده که محور آن "برقی‌سازی" است: افزایش سهم برق از مصرف نهایی انرژی جهان از حدود ۲۰ درصد به ۳۵ درصد تا ۲۰۳۵.
این راهی برای جلب نظر کشورهایی تلقی می‌شود که با کنار گذاشتن رسمی سوخت‌های فسیلی مشکل دارند. استنباط این است که این طرح فقط وقتی به اقلیم کمک می‌کند که برق از خورشید، باد، آب یا زیست توده تأمین شود. دولت آلمان از آن حمایت می‌کند. اتحادیهٔ اروپا نیز برقی‌سازی «پاک» را خواسته، عبارتی که می‌تواند بحث دربارهٔ نقش سوخت‌های فسیلی در طرح ترکیه را برانگیزد.
کشورهای جنوب جهانی از کشورهای صنعتی می‌خواهند به تعهدهای مالی‌شان عمل کنند؛ تأمین سالانهٔ ۳۰۰ میلیارد دلار تا ۲۰۳۵ و سه برابر کردن سهم کمک به سازگاری، مثل ساخت سد، مقاوم‌سازی خانه‌ها و تغییر کشاورزی.
سازمان صلح سبز، می‌گوید کشورهای توسعه‌یافته در بحث گنجاندن منابع تأمین مالی مصوب COP30 "موضعی سخت" دارند، و کشورهای آفریقایی بر گنجاندن سه‌برابر شدن تأمین مالی برای سازگاری اقلیمی پافشاری می‌کنند. یک مقام ارشد اتحادیهٔ اروپا هفتهٔ پیش گفته بود برای تعهدهای مالی اضافی "هیچ ارادهٔ سیاسی" در کار نیست.
سازمان‌های توسعه می‌خواهند اجلاس هدف‌های میانی روشن تعیین کند و مشخص شود چه مقدار از پول به‌صورت کمک بلاعوض است و چه مقدار وام بازپرداخت‌شدنی. سهم دولتی آلمان در تأمین مالی بین‌المللی اقلیم از ۶.۱ میلیارد یورو در ۲۰۲۴ به ۴.۷ میلیارد یورو در سال گذشته کاهش یافته است.
ترامپ آمریکا را از توافق پاریس بیرون برده و مقامی به COP31 نفرستاده است، اما یک هیئت از کنگره به اجلاس می‌آید که دموکراتهایش این روزها پیروزی در انتخابات میان‌دوره‌ای را جشن گرفته‌اند و نسبت به مسائل اقلیمی حساسیت، همراهی و رویکردی متفاوت از دولت ترامپ دارند.
چین هم هیئت بلندپایه‌ای به COP31 اعزام کرده است. این کشور می‌خواهد موضوع تعرفه‌ها و موانع تجاری بر فناوری‌های پاک در مذاکرات اقلیمی بررسی شود، در غیاب آمریکا رهبری اقلیمی خود را تقویت کند و صادرات فناوری پاکش را گسترش دهد.
پکن اعلام کرده است که از طرح برقی‌سازی جهانی ترکیه حمایت می‌کند.
منتقدان می‌گویند که چین به‌رغم رشد سریع انرژی پاک، همچنان استخراج و استفاده از زغال‌سنگ را گسترش می‌دهد و صرف فرادستی در ساختن فناوری گذار برای رهبری آن کافی نیست. در مقابل گفته می‌شود که برق پاک و برقی‌سازی، چین را بیش از هر کشور دیگری در برابر شوک نفتی مصون کرده است.