از سوریه تا بلوچستان؛ چرا سپاه جنگجویان فاطمیون را به داخل ایران منتقل کرده است؟

با افزایش درگیری‌های مسلحانه در سیستان و بلوچستان، گزارش‌های تازه از استقرار جنگجویان افغان لشکر فاطمیون در پایگاه‌های سپاه پاسداران و مناطق مسکونی این استان حکایت دارند. این نیروها که سال‌ها در سوریه برای حفظ حکومت بشار اسد جنگیده بودند، اکنون در نقاط دیگری از ایران نیز دیده شده‌اند.در حالی که شمار درگیری‌های مسلحانه در سیستان و بلوچستان به بالاترین سطح سالانه در دست‌کم یک دهه گذشته رسیده، گزارش‌های محلی از افزایش حضور نیروهای فاطمیون و زینبیون در این استان و مشارکت آنان در فعالیت‌های امنیتی حکایت دارند.بر اساس داده‌های سازمان مستقل «اکلد» (ACLED)، پروژه داده‌های مکان و رویدادهای درگیری‌های مسلحانه، از ابتدای سال ۲۰۲۶ تا نیمه مهرماه حدود ۷۰ درگیری مسلحانه میان گروه‌های شورشی و نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی در سیستان و بلوچستان ثبت شده است؛ رقمی که از مجموع سالانه در بازه ده سال گذشته بیشتر است.به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندیداین سازمان در تحلیل خود تاکید کرده که تنها طی دو هفته، ۱۳ درگیری مسلحانه در استان رخ داده، حملات گروه‌های مسلح از کمین‌های جاده‌ای و ترورهای هدفمند فراتر رفته و مراکز اطلاعاتی، پاسگاه‌های پلیس و تاسیسات ثابت امنیتی را نیز دربر گرفته است.به گفته اکلد، جنگجویان لشکر فاطمیون، گروهی متشکل از شیعیان افغان تحت فرماندهی نیروی قدس سپاه پاسداران نیز در میان نیروهایی بوده‌اند که هدف حملات قرار گرفته‌اند.گسترش این درگیری‌ها هم‌زمان با انتشار گزارش‌هایی درباره حضور نیروهای فاطمیون در مناطق مرزی، پایگاه‌های بسیج و حتی برخی روستاهای بلوچ‌نشین است؛ حضوری که نگرانی‌هایی را در میان فعالان محلی و چهره‌های مذهبی استان برانگیخته است.از پایگاه‌های بسیج تا روستاهای بلوچ‌نشینسازمان حقوق‌بشری حال‌وش که تحولات سیستان و بلوچستان را پوشش می‌دهد، در گزارش‌های متعدد از افزایش حضور نیروهای فاطمیون و زینبیون در شهرها و روستاهای استان خبر داده است.بر اساس اطلاعاتی که این سازمان از منابع محلی دریافت کرده، این نیروها در مناطقی از زاهدان، میرجاوه، سراوان، ایرانشهر، چابهار، کنارک، راسک، مهرستان، سیب و سوران و زرآباد مستقر شده‌اند.به گزارش حال‌وش، برخلاف دوره‌های پیشین که حضور این نیروها عمدتا به پایگاه‌های نظامی محدود بود، اکنون شماری از آنان در مناطق مسکونی بلوچ‌نشین نیز گشت‌زنی می‌کنند و با ساکنان محلی تماس مستقیم دارند. برخی پایگاه‌های بسیج محلی در اختیار نیروهای فاطمیون و زینبیون قرار گرفته‌اند.به گفته منابع این رسانه محلی، سپاه پاسداران در نشستی با شماری از سران طوایف زاهدان و بخش کورین، استقرار این نیروها را با هدف «تأمین امنیت مردم بلوچ» توضیح داده است.با این حال، گزارش‌های محلی از بروز تنش میان برخی اعضای این گروه‌ها و ساکنان منطقه حکایت دارند.حال‌وش روز ۲۹ شهریور ۱۴۰۵ گزارش داد که در منطقه سمسور از توابع بخش کورین زاهدان، افرادی منتسب به فاطمیون یک زوج بلوچ را که با موتورسیکلت در حال تردد بودند، تعقیب کرده‌اند.این رسانه همچنین به نقل از منابع محلی، از آزار شهروندان، رفتارهای نامناسب با زنان و کودکان و تعرض به اموال و دام‌های ساکنان منطقه خبر داده است.این ادعاها به‌طور مستقل تایید نشده‌اند و تاکنون پاسخ مشخصی از سوی فرماندهان سپاه پاسداران درباره آنها منتشر نشده است.گسترش حضور نیروهای غیربومی با انتقاد مولوی عبدالحمید، امام جمعه اهل سنت زاهدان، نیز همراه شده است. او روز ۲۷ شهریور ۱۴۰۵، بدون نام بردن از فاطمیون یا زینبیون، گفت: «شنیده می‌شود که نیروهای خارجی و نیابتی را وارد کشور و استان می‌کنند.»مولوی عبدالحمید با انتقاد از چنین رویکردی تأکید کرد که برای تامین امنیت منطقه باید به مردم بومی اعتماد کرد و از ظرفیت آنان بهره گرفت.افزایش قدرت گروه‌های مسلح بلوچاستقرار نیروهای فاطمیون در سیستان و بلوچستان در شرایطی صورت گرفته که ساختار و شیوه فعالیت گروه‌های مسلح مخالف جمهوری اسلامی در این منطقه نیز تغییر کرده است.اکلد در تحلیل خود از شکل‌گیری نوعی شورش مسلحانه سازمان‌یافته‌تر در جنوب شرق ایران خبر داده است.به نوشته این نهاد، تشکیل ائتلاف «جبهه مبارزین مردمی» در اواخر سال ۲۰۲۵ که جیش‌العدل و چند گروه مسلح کوچک‌تر بلوچ را گرد هم آورده، به هماهنگی بیشتر عملیات علیه نیروهای امنیتی کمک کرده است.در یکی از عملیات‌های شهریور ۱۴۰۵ در سراوان، نیروهای مسلح مخالف حکومت توانستند به مدت ۹ ساعت در برابر عملیات نیروهای امنیتی مقاومت کنند و پنج گروه پشتیبانی برای شکستن محاصره آنان وارد عمل شدند.در عملیاتی دیگر در همان ماه، دو افسر ارشد سپاه پاسداران کشته شدند.به گفته اکلد، این تحولات نشان می‌دهد گروه‌های مسلح بلوچ بیش از گذشته قادرند شبکه‌های عملیاتی خود را حفظ کنند، به نیروهای تحت فشار کمک برسانند و با وجود عملیات مکرر سپاه به فعالیت ادامه دهند.این سازمان هشدار داده که تشدید درگیری‌ها، هم‌زمان با فشارهای نظامی خارجی و مشکلات اقتصادی ایران می‌تواند توان نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی برای کنترل مناطق جنوب شرقی کشور را بیش از پیش تحت فشار قرار دهد.جنگجویانی که پس از سقوط اسد سرگردان شدندحضور نیروهای فاطمیون در ایران با سرنوشت هزاران جنگجوی افغان پس از سقوط حکومت بشار اسد در ۱۸ آذر ۱۴۰۳ ارتباط دارد.لشکر فاطمیون در جریان جنگ داخلی سوریه با حمایت و سازمان‌دهی نیروی قدس سپاه پاسداران تشکیل شد و عمدتا از شیعیان افغان، به‌ویژه مهاجران و پناهندگان ساکن ایران، نیرو جذب کرد.اعضای این گروه در کنار حزب‌الله لبنان، نیروهای ایرانی و ارتش سوریه علیه مخالفان مسلح حکومت اسد جنگیدند.با سقوط دمشق و خروج شتاب‌زده نیروهای سپاه از سوریه، بسیاری از جنگجویان افغان ناچار شدند این کشور را ترک کنند.روزنامه «عربی جدید» در گزارشی تحقیقی در ۲۰ خرداد ۱۴۰۵، با شماری از اعضای سابق فاطمیون گفت‌وگو کرد که از روزهای پایانی جنگ سوریه و سرنوشت خود پس از بازگشت به ایران سخن گفته‌اند.یورونیوز فارسی را در ایکس دنبال کنیدیکی از این جنگجویان که با نام مستعار شیخ علی حسین معرفی شده، گفته است که پس از عقب‌نشینی از منطقه خان‌طومان در حومه حلب، همراه گروهی از جنگجویان افغان به دمشق منتقل شده و سپس از طریق یک پایگاه نظامی روسیه، سوریه را ترک کرده است. به گفته او، حدود ۱۵۰ جنگجوی افغان در این عملیات به ایران منتقل شدند.علی رحیمی سیگانی، یکی دیگر از نیروهای مرتبط با فاطمیون، نیز گفته است که همراه ۸۰ جنگجوی افغان، افسران نیروی قدس و شماری از مجروحان ایرانی با هواپیمای روسی از سوریه خارج شده است.با این حال، بازگشت به ایران برای همه این جنگجویان به معنای دریافت حمایت یا تضمین آینده شغلی نبود.برخی از مصاحبه‌شوندگان عربی جدید گفته‌اند که پس از ورود به ایران، مقام‌های مسئول از اعطای اقامت یا پرداخت حقوق وعده‌داده‌شده به آنان خودداری کردند. یکی از آنان گفته است: «به محض اینکه از هواپیما پیاده شدیم و فرودگاه را ترک کردیم، خودمان را در تهران غریبه یافتیم.»شماری از این جنگجویان پس از چند ماه اقامت در ایران به افغانستان بازگشتندو به گفته خودشان، در آنجا با بیکاری، مشکلات اقتصادی و نگرانی از برخورد مقام‌های طالبان روبه‌رو شدند. اما همه نیروهای فاطمیون به افغانستان بازنگشتند و سرنوشت بخشی از آنان به استقرار در کشورهای دیگر منطقه گره خورد.انتقال بخشی از فاطمیون و زینبیون به عراقپژوهش‌های موسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک نشان می‌دهد که بخشی از جنگجویان فاطمیون و زینبیون پس از سقوط اسد به عراق منتقل شدند.بر اساس گزارشی که این موسسه در ۱۰ بهمن ۱۴۰۳ منتشر کرد، صدها نفر از اعضای این دو گروه از مسیر گذرگاه القائم وارد عراق شدند و در پایگاه‌هایی در استان‌های الانبار و دیالی اسکان یافتند.این گزارش، که بر بررسی تحرکات گروه‌های مسلح وابسته به ایران استوار است، نشان می‌دهد که خروج فاطمیون از سوریه به بازگشت مستقیم همه اعضای آن به ایران منجر نشده است.در گزارش تکمیلی موسسه واشنگتن در ۲۳ بهمن ۱۴۰۳ نیز از گسترش حضور این نیروها در تاسیسات نظامی عراق خبر داده شد.این یافته‌ها نشان می‌دهد که پس از سقوط اسد، جنگجویان فاطمیون مسیرهای متفاوتی را در پیش گرفتند: شماری به افغانستان بازگشتند، گروهی در عراق مستقر شدند و برخی نیز در ایران باقی ماندند. با این حال، هنوز اطلاعات جامعی درباره تعداد نیروهای هر گروه و وضعیت فرماندهی آنان در دست نیست.از بلوچستان تا تهران و کردستان؛ حضور نیروهای نیابتی در داخل ایراناستقرار گروه‌های مسلح تحت حمایت جمهوری اسلامی تنها به سیستان و بلوچستان محدود نبوده است.سازمان حقوق‌بشری هه‌نگاو در گزارشی به تاریخ ۱۸ فروردین ۱۴۰۵، از افزایش حضور نیروهای فاطمیون، زینبیون و حشدالشعبی در چندین استان ایران خبر داد.این سازمان با استناد به منابع میدانی و بررسی تصاویر منتشرشده در رسانه‌های حکومتی و شبکه‌های اجتماعی گزارش داد که نیروهای زینبیون در زاهدان، زابل و چابهار رژه و نمایش قدرت برگزار کرده‌اند.در مناطق کردنشین غرب ایران نیز به گفته هه‌نگاو، نیروهای حشدالشعبی در شهرهایی مانند کرمانشاه، روانسر، جوانرود و مریوان حضور یافته‌اند.بر اساس گزارش این سازمان، شماری از این نیروها در مساجد و سالن‌های ورزشی اسکان داده شده‌اند و برخی تحرکات آنان از طریق گذرگاه‌های مرزی خسروی، سومار و مهران انجام شده است.هه‌نگاو همچنین از حضور کاروان‌های فاطمیون و حشدالشعبی در تهران، از جمله اطراف میدان آزادی خبر داده و گزارش کرده است که اعضای مسلح فاطمیون در برخی ایست‌های بازرسی پایتخت مستقر شده‌اند. در مشهد نیز منابع این سازمان از حضور نیروهای فاطمیون در محدوده بلوار وکیل‌آباد و مشارکت آنان در فعالیت‌های امنیتی در کنار بسیج خبر داده‌اند.هه‌نگاو این تحرکات را بخشی از راهبرد امنیتی جمهوری اسلامی برای ایجاد فضای ارعاب و جلوگیری از شکل‌گیری اعتراضات احتمالی ارزیابی کرده است.شواهد تازه از حضور فاطمیون در عملیات سپاهدر کنار گزارش‌های محلی و حقوق‌بشری، تحقیق تازه فرانس ۲۴ شواهد مشخص‌تری درباره حضور اعضای فاطمیون در ساختار نظامی سپاه پاسداران ارائه کرده است.این رسانه با بررسی اطلاعیه‌های کشته‌شدگان حملات آمریکا و اسرائیل به پایگاه‌های سپاه و مقایسه تصاویر مراسم تشییع و یادبود آنان، ارتباط برخی از این افراد را با لشکر فاطمیون شناسایی کرده است.از جمله، خبرگزاری فارس کشته شدن علیرضا فیضیان، از اعضای فاطمیون که پیش‌تر در سوریه مجروح شده بود، در حملات هوایی آمریکا و اسرائیل به ایران را تأیید کرده است.فرانس ۲۴ همچنین با مکان‌یابی ویدئویی که حال‌وش روز ۷ مهر ۱۴۰۵ منتشر کرده بود، مشخص کرد که تصاویر دست‌کم ۱۳ مرد مسلح در منطقه کوهستانی کلاپد، حدود ۸۰ کیلومتری غرب زاهدان، ضبط شده است.ویدئوی دیگری که حال‌وش در ۳۰ شهریور منتشر کرده بود، چند مرد مسلح را در حال آموزش نظامی نشان می‌داد. فرانس ۲۴ محل ضبط این تصاویر را در مدرسه‌ای تازه‌ساخت در شهر گُشت، نزدیک سراوان، شناسایی کرده، اما نتوانسته هویت افراد حاضر در ویدئو را مستقلا تأیید کند.این تحقیق همچنین از کشته شدن دو عضو فاطمیون در سیستان و بلوچستان خبر می‌دهد. احمد یعقوبی روز ۱۰ مهر ۱۴۰۵ در حمله‌ای با بمب دست‌ساز جان باخت و محمدرضا رحیمی نیز روز ۲۱ مهر در درگیری مسلحانه‌ای کشته شد.گروه جبهه مبارزین مردمی مسئولیت هر دو حمله را بر عهده گرفت و رسانه‌های وابسته به سپاه و فاطمیون تصاویر مراسم تشییع این دو نفر را منتشر کردند.فرانس ۲۴ تاکید کرده است که ادعاهای این گروه درباره کشته شدن شمار بیشتری از جنگجویان فاطمیون را نتوانسته به‌طور مستقل تأیید کند.چرا سپاه به فاطمیون نیاز دارد؟استفاده از جنگجویان فاطمیون در داخل ایران پرسش‌هایی درباره انگیزه‌های نظامی و سیاسی سپاه پاسداران ایجاد کرده است.مهدی نخل احمدی، کارشناس مسائل سیستان و بلوچستان مقیم ایتالیا، در گفت‌وگو با فرانس ۲۴ معتقد است که سپاه پس از سال‌ها سرمایه‌گذاری برای جذب و آموزش نیروهای فاطمیون، نمی‌توانست به‌سادگی آنان را رها کند.به گفته او، این جنگجویان پس از حضور طولانی در جنگ سوریه، از تجربه عملیاتی گسترده‌ای برخوردار بودند و برخی از آنان نیز به اطلاعات حساس سپاه دسترسی داشتند.از دید این کارشناس، رها کردن هزاران نیروی آموزش‌دیده بدون شغل و درآمد می‌توانست برای خود جمهوری اسلامی خطر امنیتی ایجاد کند.او همچنین مدعی شده است که سپاه پیش از استقرار این نیروها در مناطق مرزی ایران، تلاش کرده بود با مقام‌های افغانستان و پاکستان درباره استفاده از فاطمیون علیه گروه‌های مسلح در خاک این دو کشور مذاکره کند، اما این پیشنهادها پذیرفته نشد. این ادعا درباره مذاکرات با افغانستان و پاکستان به‌طور مستقل تأیید نشده است.با این حال، مجموعه گزارش‌های منتشرشده نشان می‌دهد که دست‌کم بخشی از جنگجویان فاطمیون، پس از پایان جنگ سوریه، در فعالیت‌های نظامی و امنیتی داخل ایران به کار گرفته شده‌اند.این تحول در شرایطی رخ می‌دهد که سپاه پاسداران از یک سو با افزایش حملات گروه‌های مسلح در سیستان و بلوچستان و از سوی دیگر با فشارهای نظامی خارجی و چالش‌های امنیت داخلی روبه‌روست.هنوز مشخص نیست چه تعداد از اعضای فاطمیون در ایران مستقر شده‌اند، چه شمار از آنان به‌طور رسمی به ساختار سپاه پیوسته‌اند و آیا مأموریت‌های تازه این نیروها بخشی از سیاستی سراسری است یا به برخی مناطق محدود می‌شود.استفاده از نیروهای نیابتی برای سرکوب اعتراضات داخلی نیز از دیگر اهداف احتمالی سپاه پاسداران است.در جریان اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴، گزارش‌هایی از ورود هزاران شبه‌نظامی عراقی به ایران و مشارکت آنان در سرکوب معترضان منتشر شد.سازمان حقوق‌بشری هه‌نگاو نیز در فروردین ۱۴۰۵ از حضور علنی کاروان‌های حشدالشعبی و فاطمیون در تهران و چند شهر دیگر و استقرار برخی از این نیروها در ایست‌های بازرسی خبر داد؛ تحرکاتی که این سازمان بخشی از راهبرد جمهوری اسلامی برای ارعاب شهروندان و جلوگیری از اعتراضات تازه ارزیابی می‌کند.