«باید تصمیم بزرگی بگیرم»؛ آیا ترامپ به ایران حمله اتمی می‌کند؟
آیا تهدیدهای اتمی تلویحی ترامپ علیه ایران، جدی است و مقام‌های تصمیم‌گیرنده در ایران بهتر است این تهدیدها را جدی بگیرند، یا اینکه ترامپ برای امتیاز گرفتن بیشتر در مذاکرات، چنین تهدیداتی را طی چند ماه اخیر گهگاه مطرح کرده و او در هر صورت از حمله به ایران با بمب اتمی تاکتیکی یا استراتژیک اجتناب می‌کند؟
دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در روز ۳۰ شهریور (۲۲ سپتامبر) در سخنرانی خود در هشتاد و یکمین مجمع عمومی سازمان ملل گفت: «من باید تصمیم بزرگی بگیرم: آیا توافقی با ایران حاصل خواهد شد که امکان بازسازی و ایجاد کشوری بسیار بزرگ‌تر از گذشته را فراهم کند - کشوری که بتواند به یکی از بزرگ‌ترین‌ها در خاورمیانه یا حتی جهان بدل شود - یا اینکه جمهوری اسلامی را به سرعت نابود کنم تا هرگز مجالی برای کشتار و ویرانی کشورها پیدا نکند و بدون کوچک‌ترین شانس بقا یا امیدی برای نسل‌های آینده، سرنگون شود؟» تصمیمی که حکومت ایران را به گونه‌ای سرنگون کند که «کوچک‌ترین شانس بقا یا امیدی برای نسل‌های آینده» باقی نگذارد، فراتر از تصمیمی مرتبط با یک «جنگ متعارف» به نظر می‌رسد. ترامپ همچنین در روز ۱۲ فروردین ( یکم آوریل) در سخنرانی خودش در روزهای پایانی جنگ چهل روزه، گفته بود: «در دو تا سه هفته آینده ضربات سختی به آنها وارد خواهیم کرد. آنها را به عصر حجر، جایی که به آن تعلق دارند، برمی‌گردانیم.» وی همچنین در هجدهم فروردین (۷ آوریل) برای واداشتن جمهوری اسلامی به پذیرش آتش‌بس و اتمام جنگ گفت: «اگر ایران به توافق نرسد، امشب یک تمدن کامل خواهد مرد و و دیگر هرگز احیا نخواهد شد.». در هجدهم اردیبهشت ماه نیز ترامپ برای منتهی شدن مذاکرات به توافق، ضمن تایید ادامه آتش‌بس میان ایران و آمریکا گفت: «اگر آتش‌بسی در کار نباشد، دیگر لازم نیست کسی چیزی به شما بگوید؛ فقط یک درخشش بزرگ را خواهید دید که از ایران بیرون می‌آید.» چنین تهدیداتی، حتی از نظر برخی از ایرانیان مخالف نظام جمهوری اسلامی، تهدید تلویحی به حملۀ اتمی به ایران قلمداد شده. اما فراتر از دلالت تلویحی سخنان ترامپ، سخنان مارجوری تیلور گرین عضو پیشین جمهوری‌خواه مجلس نمایندگان آمریکا و طرفدار سابق ترامپ در ۱۷ اوت (۲۶ مرداد)، بحث احتمال حمله اتمی آمریکا به ایران را به مراتب پررنگ‌تر از قبل کرد. خانم گرین دولت ترامپ را متهم کرد که در جلسات استراتژیک خود «درباره استفاده از سلاح‌های هسته‌ای علیه ایران» گفت‌وگو می‌کنند؛ اتهامی که با تکذیب ترامپ مواجه شد ولی از آنجا که اکثر منتقدان ترامپ، او را سیاستمداری می‌دانند که به راحتی و به وفور دروغ می‌گوید، تکذیب ادعای تیلور گرین از سوی او، احتمالا برایشان چندان باورپذیر نبوده. با این حال باید گفت ترامپ تا کنون صریحا ایران را تهدید به حمله اتمی نکرده و حتی، در پاسخ به مارجوری تیلور گرین، صریحا این احتمال را نفی کرده. ولی به نظر می‌رسد که دلالت ضمنی سخنانش به احتمال چنین حمله‌ای، دست کم از نظر بسیاری از ناظران سیاسی، امری مسلم است و دقیقا به همین دلیل بحث احتمال حمله اتمی آمریکا به ایران در جنگ محتمل بعدی بین دو کشور، در ایران بالا گرفته و حتی عباس عراقچی وزیر امور خارجه ایران نیز روز پنجم مهر در مصاحبه با ان‌بی‌سی نیوز گفت: «ما در مواجهه با هر چالشی، هر تجاوزی حتی اگر به جنگ آخرالزمان منجر شود، محکم می‌ایستیم.» در شرایطی که واشنگتن و تهران خط ونشان‌های تند و تهدیدات متقابل را تا مرز سناریوهای آخرالزمانی پیش می‌برند، واقعیت‌های میدانی و سیاسی در هر دو کشور، ابعاد پیچیده‌تری به این تقابل می‌بخشد. در یک سو، دونالد ترامپ در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای مجلسین آمریکا قرار دارد؛ آزمونی کلیدی که محبوبیت و توان مانور سیاسی او را در برابر افکار عمومی و رقبای داخلی به محک می‌کشد و اتخاذ تصمیمات پرریسک نظامی را دشوار می‌سازد. در سوی دیگر، تعمیق بحران بی‌سابقه اقتصادی و فشارهای معیشتی در داخل ایران، بخشی از جامعه را به این باور رسانده که هزینه‌ای بالاتر از وضعیت موجود و سرکوب‌های خونین رخ‌داده متصور نیست و نهایتاً سقوط حاکمیت را به هر قیمتی تنها راه چاره می‌دانند. در ابعاد نظامی نیز کارشناسان یادآور می‌شوند که حتی در صورت بروز حادترین سناریوی اتمی، الگوی تسلیحاتی امروز دیگر شباهتی به بمباران سنتی هیروشیما ندارد و مباحث عمدتا حول به کارگیری محدود تسلیحات تاکتیکی برای انهدام زیرساخت‌های عمیق می‌چرخد؛ امری که البته فرای ماهیت فنی‌اش، پیامدهای ژئوپلیتیک و انسانی ویرانگری به همراه خواهد داشت. اینکه تهدیدهای اتمی تلویحی ترامپ علیه ایران، جدی است و مقام‌های تصمیم‌گیرنده در ایران بهتر است این تهدیدها را جدی بگیرند، یا اینکه ترامپ برای امتیاز گرفتن بیشتر در مذاکرات، چنین تهدیداتی را طی چند ماه اخیر گهگاه مطرح کرده و او در هر صورت از حمله به ایران با بمب اتمی تاکتیکی یا استراتژیک اجتناب می‌کند، سؤال‌هایی است که یورونیوز در گفت‌وگو با محمد مهاجری: سردبیر خبرآنلاین، حسن شریعتمداری: چهره برجسته جمهوری‌خواهان خارج کشور، مهدی نصیری: سردبیر پیشین روزنامه کیهان و طرفدار کنونی رضا پهلوی، و بیژن عبدالکریمی: فیلسوف منتقد اپوزیسیون جمهوری اسلامی مطرح کرده است. ترامپ اگر به براندازی مطمئن باشد، حمله اتمی می‌کند محمد مهاجری، احتمال حمله اتمی محدود آمریکا به ایران را در صورت اطمینان ترامپ نسبت به حصول نتیجه سیاسی مد نظرش قطعی می‌داند ولی تبعات این اقدام را به زیان آمریکا ارزیابی می‌کند. آقای مهاجری در پاسخ به سؤال یورونیوز گفت: «برداشت من این است که ترامپ اگر یقین داشته باشد که از طریق یک جنگ هسته‌ای می‌تواند به هدفی مثل براندازی نظام جمهوری اسلامی برسد، از یک جنگ محدود هسته‌ای حتما پرهیز نخواهد کرد. اما لازمۀ چنین کاری این است که او یقین داشته باشد که هدفش محقق خواهد شد. به گمان من، علاوه بر اینکه جنگ هسته‌ای ممکن است در داخل ایران هسته‌های مقاومت ضد آمریکایی را تشدید بکند، در خارج از ایران هم چه به لحاظ سیاسی، چه از حیث انتقام‌گیری، شرایط را برای آمریکا سخت‌تر می‌کند.» آقای مهاجری درباره موضع مقامات جمهوری اسلامی نسبت به تهدید اتمی علیه ایران نیز گفت: «من دقیقا نمی‌دانم مسئولان کشور در مقابل این تهدید هسته‌ای چه موضعی دارند اما تصورم این است که مجموعه افکار عمومی در ایران و – به احتمال زیاد – اکثریت قاطع مسئولین کشور این احتمال را که یک عملیات حتی نیمه‌گستردۀ هسته‌ای علیه کشور صورت بگیرد، چندان بالا نمی‌دانند.» تهدید اتمی ترامپ واکنشی به تهدیدهای جمهوری اسلامی است اما حسن شریعتمداری تهدید ترامپ را دست کم در مرحله کنونی جنگ جدی نمی‌داند و می‌گوید: «به نظر نمی‌آید تهدیدهای اتمی آقای ترامپ جدی باشد؛ به این دلیل که چنین حمله‌ای از منظر نظامی، فاقد ارزش راهبردی است و یک کشور فقط موقعی که هیچ چارۀ دیگری نداشته باشد، با وجود اینکه چنین تصمیم قطعا غلط است، ممکن است به آن متوسل شود. در برابر ایران، هنوز کار آمریکا به این مرحله نرسیده است.» آقای شریعتمداری تهدیدهای اتمی ترامپ را واکنشی به تهدیدهای جمهوری اسلامی علیه کشورهای منطقه و نیروهای آمریکایی دانست و گفت: «شاید آقای ترامپ چنین تهدیدی را در مقابل تهدیدهای محسن رضایی و دیگران مطرح می‌کند؛ تهدیداتی نظیر اینکه اگر فرودگاه‌های ایران بسته شود، جمهوری اسلامی نمی‌گذارد هیچ فرودگاهی در کشورهای همسایه فعال باشد؛ و یا این تهدید که ممکن است جمهوری اسلامی پیشدستی کند و به پایگاه‌های آمریکا در منطقه حملۀ زمینی کند؛ یا اگر ما امنیت نداشته باشیم، هیچ کشور دیگری امنیت نخواهد داشت. شاید ترامپ با تهدیداتش به صورت پیشگیرانه به مقام‌های جمهوری اسلامی می‌گوید اگر به چنین کارهای جنون‌آمیزی دست بزنید، ما هم از تنها گزینه‌ای که قطعا برتری بلاتردید در مقابل شما دارد استفاده خواهیم کرد و آن بمب اتمی است. من فکر نمی‌کنم این تهدید در این مرحله، یک تهدید عملیاتی و جدی باشد.» آمریکا و اسرائیل می‌دانند نباید ایران را ویران کنند اما مهدی نصیری اساسا قبول ندارد که ترامپ ولو تلویحا جمهوری اسلامی ایران را به حمله اتمی تهدید کرده است. آقای نصیری در پاسخ به سؤال یورونیوز گفت: «تا آنجا که من جستجو کردم ترامپ تهدید به حمله اتمی نکرده و بلکه امسال دو بار صریحاً استفاده از سلاح هسته‌ای علیه ایران را رد کرده است. در ۳۱ اوت ۲۰۲۶ در کاخ سفید خبرنگار پرسید: آیا استفاده از سلاح هسته‌ای علیه ایران را منتفی کرده‌اید؟ ترامپ در پاسخ گفت: "من هرگز چنین چیزی را نمی‌گویم، اما پاسخ بله است؛ آن را منتفی می‌دانم. هیچ دلیلی برای آن وجود ندارد. واقعاً چه سؤال احمقانه‌ای. آنها از نظر نظامی کاملاً شکست خورده‌اند. حالا من آنها را شکست داده‌ام و بعد باید علاوه بر آن از سلاح هسته‌ای هم علیه‌شان استفاده کنم؟" و در ۲۳ آوریل ۲۰۲۶ وقتی خبرنگار پرسید: آیا علیه ایران از سلاح هسته‌ای استفاده می‌کنید؟ ترامپ پاسخ داد: "نه... نیازی به آن نداریم." و در ادامه گفت که سلاح هسته‌ای "نباید اجازه داده شود توسط هیچ‌کس استفاده شود."» مهدی نصیری درباره عبارت «بازگرداندن ایران به عصر حجر» نیز گفت: «اینکه گاهی ترامپ از ویرانی ایران و بازگرداندان آن به عصر حجر سخن گفته به معنای استفاده از سلاح اتمی نیست و البته اخیرا این ادبیات غلط خود را اصلاح کرده و از نابودی جمهوری اسلامی سخن گفته. این تهدیدات ترامپ بیشتر جنبه جنگ تبلیغاتی و روانی علیه حاکمان نظامی و سپاهی جمهوری اسلامی دارد که حاضر به نشستن در پای میز مذاکره نیستند، و الّا به نظرم آمریکا و اسراییل، متوجه هستند که نباید کشوری را که قرار است در فردای سقوط جمهوری اسلامی بهترین روابط را با آن داشته باشند، ویران کنند.» این فعال سیاسی طرفدار پهلوی، ترامپ و نتانیاهو را از حیث رعایت منافع مردم ایران به مراتب «ایرانی‌تر از مقامات جمهوری اسلامی» دانست و گفت: «تمام تلاش آمریکا و اسراییل در دو جنگ اخیر این بوده که با حداقل ویرانی و با حمله به اهداف نظامی و یا مرتبط با توانایی‌های نظامی جمهوری اسلامی را ساقط یا تضعیف کنند. به نظرم ترامپ و نتانیاهو در رعایت منافع مردم ایران به مراتب ایرانی‌تر از مقامات جمهوری اسلامی و حاکمان سپاهی عمل می‌کنند. ترامپ و نتانیاهو بارها از قتل عام ایرانیان توسط جمهوری اسلامی در دی‌ماه حرف زده اند در حالی که پزشکیان با بی‌شرمی تمام در سازمان ملل به انکار این جنایت پرداخت و روایت نهادهای امنیتی را تکرار کرد.» آقای نصیری سقوط جمهوری اسلامی را بدون حمله اتمی ممکن دانست و افزود: «حتی به نظرم اینکه جمهوری اسلامی بر اساس ایدئولوژی خود آمادگی حمله اتمی به اسرائیل و کشورهای منطقه و غرب و آمریکا را در صورت دستیابی به سلاح اتمی دارد و به گفته سید مهدی میرباقری عضو مجلس خبرگان رهبری و از کاندیداهای جانشینی علی خامنه‌ای «می‌توان برای رسیدن به هدف، نیمی از مردم دنیا را هم کشت»، باز دلیل کافی برای حمله اتمی آمریکا و اسراییل نیست، زیرا این دو کشور می‌توانند بدون چنین حمله‌ای جمهوری اسلامی را ساقط و نابود کنند و دست به اقدامی نزنند که مشکلاتی حاد در عرصه افکار عمومی و حقوق بین الملل برای خود درست کنند.» وی نهایتا با تاکید بر نقش سیاسی مردم ایران گفت: «مهم‌تر از اراده آمریکا و اسراییل برای سرنگونی جمهوری اسلامی، اراده تغییرناپذیر اکثریت مردم ایران برای عبور از این نظام است که حرف آخر را در این زمینه در موقعیت مناسب خواهد زد.» پراگماتیسم آمریکایی باید درک کند ایران با حمله اتمی تسلیم نمی‌شود بیژن عبدالکریمی، احتمال استفاده آمریکا از سلاح اتمی تاکتیکی علیه ایران را در بلندمدت بعید نمی‌داند ولی در شرایط فعلی چنین احتمالی را ضعیف ارزیابی می‌کند. آقای عبدالکریمی به یورونیوز گفت: «من سؤال شما را دو گونه می‌فهمم: اینکه آیا ما باید تهدیدهای ترامپ را جدی بگیریم یا باید تهدید اتمی ترامپ را جدی بگیریم؟ دربارۀ تهدید اتمی، به نظرم در حال حاضر احتمال تحققش خیلی ضعیف است؛ بخصوص که پروتکل‌های دفاعی آمریکا هم اجازۀ استفاده از سلاح هسته‌ای را در شرایط متعارف نمی‌دهند. تا زمانی که آمریکایی‌ها نسبت به ما ایرانی‌ها برتری نظامی دارند، از سلاح‌های متعارف و غیراتمی استفاده می‌کنند؛ بخصوص که ابزارهای اقتصادی و تحریم‌ها را هم دارند. اما این به این معنا نیست که احتمال استفاده از سلاح اتمی در بلندمدت صفر باشد. اگر آمریکایی‌ها احساس کنند که بازی را باخته‌اند، چون هضم چنین شکستی برایشان دشوار است، ممکن است نه به صورت استراتژیک و وسیع، بلکه به صورت تاکتیکی از سلاح اتمی استفاده کنند که من امیدوارم کار به آنجا نکشد.» عبدالکریمی تهدیدهای ترامپ را عمدتا ابزاری برای واداشتن جمهوری اسلامی به تسلیم دانست و گفت: «صرفنظر از کاربرد یا عدم کاربرد سلاح‌های هسته‌ای، تهدیدهای ترامپ جدی است. یعنی ما دیگر یک جنگ لفظی با آمریکایی‌ها نداریم. ما از سوی آمریکایی‌ها مورد حمله قرار گرفتیم و الان یک جنگ تمام‌عیار داریم. و البته، با توجه به شخصیت ترامپ و سیاست‌های رسانه‌ای او، او معمولاً بیشترین تهدیدها را می‌کند و در همین حال کانال‌های دیپلماتیک را هم باز می‌گذارد. به نظر می‌آید که تهدیدهای او بیشتر ابزار اعمال فشار برای به تسلیم واداشتن ایرانی‌ها و گرفتن امتیازات بیشتر در مذاکرات است.» این فلسفه‌دان منتقد «نظام سلطه در جهان امروز»، ایران را حوزه تمدنی متفاوتی نسبت به جهان عرب و آفریقا و آمریکای لاتین دانست و افزود: «البته این تهدیدها یک چیز دیگر را هم نشان می‌دهد. آمریکایی‌ها در این دوران اخیر عادت کرده‌اند تا به کشوری فشار می‌آورند، آن کشور به سهولت به خواسته‌هایشان تن بدهد. آمریکا هنوز درک نکرده که ایران هم به لحاظ تمدنی، هم به لحاظ تاریخی، هم به خاطر انقلابش و هم به خاطر فرهنگش، اصلا قابل قیاس با کشورهای عربی و کشورهای آمریکای لاتین یا کشورهای آفریقایی نیست. این‌جا یک حوزه فرهنگی و تمدنی دیگری است و حاکمیت ایران یک حاکمیت مردمی-انقلابی است. این چیزی است که آمریکایی‌ها شناختی از آن ندارند و نمی‌دانند با چنین مقوله‌ای چگونه باید برخورد کنند؛ و فکر می‌کنند زور در این‌جا جواب می‌دهد؛ و نمی‌دانند در برابر مردم ما، فشار بیش از اندازه، واکنش منفی در پی دارد.» وی همچنین ایران را در برابر حمله اتمی احتمالی آمریکا دست‌بسته ندانست و گفت: «پاسخ این قسمت سؤالتان هم مثبت است که ترامپ برای امتیاز گرفتن در مذاکرات، چنین تهدیداتی را طی چند ماه اخیر مطرح کرده است. این فرمول دیگر کاملاً آشنا است: تهدید، فشار اقتصادی و فشار سیاسی، دعوت به مذاکره، رد شدن این دعوت از سوی ایران، و باز آغاز دوبارۀ دور جدیدی از فشارها. اینکه ترامپ در هر صورت از حمله به ایران با بمب اتمی اجتناب می‌کند یا نه، در مورد استفاده‌اش از بمب تاکتیکی به نحو قاطع نمی‌توانم جواب بدهم؛ ولی چنانکه گفتم، در کوتاه‌مدت چنین کاری نخواهد کرد. البته ترامپ باید بداند که ایرانی‌ها هم در این زمینه خیلی دست‌بسته نیستند. یعنی چنین نیست که خودشان را برای این سناریو آماده نکرده باشند. ممکن است از سلاح‌های هسته‌ای استفاده نکنند ولی امکان رو کردن برگ‌های جدید، مثل سلاح‌های پلاسمایی، از طرف ایران وجود دارد و همچنین برای ایران امکان خرید سلاح‌های هسته‌ای از کشورهایی مثل کره، روسیه و چین وجود دارد. لذا من فکر می‌کنم پراگماتیسم آمریکایی باید این نکته را درک کند که کاربرد سلاح هسته‌ای ممکن است آسیب‌هایی به کشور بزرگی مثل ایران بزند اما نمی‌تواند ایران را به تسلیم وادارد.» بیژن عبدالکریمی در جمع‌بندی سخنانش گفت: «خلاصه اینکه، تهدیدهای ترامپ جدی است اما در مورد کاربرد سلاح‌های اتمی، لااقل در کوتاه‌مدت، یعنی در شرایطی شبیه شرایط یکسال اخیر، امکانش از نظر من ضعیف است؛ گرچه به لحاظ منطقی صفر نیست ولی احتمالش خیلی ضعیف است؛ مگر اینکه جنگ ما با آمریکایی‌ها خیلی طولانی بشود و امور آنچنان که آمریکایی‌ها پیش‌بینی می‌کنند، پیش نرود. بخصوص که اگر آمریکایی‌ها از سلاح اتمی استفاده کنند، قبح کاربرد سلاح‌های اتمی در جهان از بین می‌رود، کشورهای بزرگ واکنش نشان خواهند داد و جهان بیش از اندازه ناامن خواهد بود. و این چیزی نیست که آمریکایی‌ها آن را بخواهند.»