برنامه بزرگ ترکیه برای برقی‌کردن جهان در کوپ۳۱؛ تردید کارشناسان

ترکیه میزبان کوپ۳۱ قصد دارد در نشست سازمان ملل که نوامبر امسال برگزار می‌کند، «هوش مصنوعی مسئول در برابر اقلیم» را در کانون توجه قرار دهد؛ در زمانی که نگرانی‌ها از ردپای کربنی این فناوری رو به افزایش است.مرت کوروم، وزیر محیط زیست و رئیس منصوب کوپ۳۱، روز دوشنبه (۲۱ سپتامبر) گفت: ترغیب شرکت‌های فناوری به تامین برق مراکز داده از انرژی پاک، یکی از اولویت‌های اصلی این گفت‌وگوها خواهد بود.این موضع در ادامه هدف محوری ترکیه برای برق‌سازی اقتصاد جهان مطرح می‌شود؛ هدفی که می‌خواهد سهم برق در تقاضای جهانی انرژی را تا سال ۲۰۳۵ از حدود ۲۰ درصد کنونی به ۳۵ درصد برساند.تعهد «۳۵ در ۳۵» ماه ژوئن اعلام شد تا ابزاری برای کمک به گذار جهان به آینده‌ای کم‌کربن باشد. این طرح پس از آن مطرح می‌شود که جهان به دلیل بدتر شدن تغییرات اقلیمی و شوک سوخت‌های فسیلی ناشی از جنگ علیه ایران، با آنچه «بدترین بحران انرژی در تاریخ ما» توصیف شده روبه‌رو شد.مرت کوروم گفت: «با برق‌سازی زندگی روزمره، از حمل‌ونقل گرفته تا ساختمان‌ها و صنعت، می‌توانیم خانواده‌ها و کسب‌وکارها را در برابر بازارهای پرنوسان انرژی محافظت کنیم.»او افزود: «هدف دستیابی به سهم ۳۵ درصدی برق تا سال ۲۰۳۵ یکی از اولویت‌های تعیین‌کننده ریاست ما بر کوپ۳۱ خواهد بود.»جزئیات تعهد برق‌سازی ترکیه برق‌سازی یعنی جایگزین کردن فناوری‌هایی که سوخت‌های فسیلی می‌سوزانند؛ برای نمونه، تعویض خودرو یا اتوبوس دیزلی با خودروی برقی. با این حال، برق‌سازی لزوما به معنای حذف کامل استفاده از سوخت‌های آلاینده فسیلی نیست. موسسه منابع جهانی (WRI (منبع به زبان انگلیسی)) برق‌سازی را «یک توانمندساز، نه هدف نهایی در خود» توصیف می‌کند و می‌افزاید: «خودروی برقی که برق خود را از شبکه‌ای به‌شدت وابسته به زغال‌سنگ می‌گیرد، می‌تواند برای اقلیم بدتر از خودروی بنزینی باشد. به عبارت دیگر، مزایای برق‌سازی به این بستگی دارد که برق چگونه تولید می‌شود.»کارشناسان اکنون نگرانند که تعهد ۳۵ در ۳۵ به دولت‌ها اجازه دهد افزایش تولید برق با نیروگاه‌های گازسوز را به عنوان پیشرفت در مسیر اهداف برق‌سازی محسوب کنند؛ اقدامی که به گفته آنها می‌تواند «اهداف اقلیمی را به طور جدی تضعیف کند».کلر اسمیت، عضو ائتلاف کمپینی «پایان سوخت‌های فسیلی»، می‌گوید: «نباید اجازه دهیم برق‌سازی به اسب تروا در زمانه ما تبدیل شود؛ ابزاری برای پنهان کردن مصرف تازه سوخت‌های فسیلی، به جای ترویج انرژی‌های تجدیدپذیر.» اسمیت استدلال می‌کند که تعهد مطرح‌شده از سوی ریاست کوپ۳۱ در شکل کنونی خود «درِ پشتی را باز می‌گذارد» تا دولت‌ها بتوانند گسترش مصرف سوخت‌های فسیلی را زیر «لوای برق‌سازی» پنهان یا توجیه کنند. او اضافه می‌کند: «هم‌اکنون می‌بینیم که مراکز داده برق و انرژی تجدیدپذیر را از بخش‌هایی که واقعا نیاز به کربن‌زدایی دارند منحرف می‌کنند، وابستگی به گاز فسیلی را افزایش می‌دهند و هزینه برق را برای مصرف‌کنندگان بالا می‌برند.» او تاکید می‌کند: «وجود چارچوب‌های روشن ضروری است تا اطمینان حاصل شود که برق‌سازی در خدمت عدالت اقلیمی و دسترسی منصفانه به انرژی‌های تجدیدپذیر قرار می‌گیرد، نه در خدمت دستور کار صنعت سوخت‌های فسیلی.»دوگو کاتلوی، از فعالان کمپین «پایان سوخت‌های فسیلی»، نیز هشدار می‌دهد که برق‌سازی ذاتا مترادف با کربن‌زدایی نیست.او اضافه می‌کند: «در سطح جهانی باید اطمینان حاصل کنیم که دستور کار برق‌سازی به قیمت به تعویق افتادن گذار فوری از سوخت‌های فسیلی تمام نشود.» برق ترکیه از کجا تامین می‌شود؟به گفته اندیشکده انرژی امبر (منبع به زبان انگلیسی)، سال گذشته ۴۳ درصد برق ترکیه از منابع کم‌کربن تولید شده است.با وجود شرایط خشکسالی، برق‌آبی همچنان بزرگ‌ترین منبع برق پاک در این کشور بود و ۱۶ درصد تولید را پوشش می‌داد. سهم باد در تولید برق ترکیه (۱۱.۱ درصد) از بسیاری از کشورهای عضو گروه هفت، از جمله ایتالیا (۸.۱ درصد) و فرانسه‌ای که شیفته انرژی هسته‌ای است (۸.۲ درصد) بیشتر است.تولید برق از انرژی خورشیدی در ترکیه طی چند سال اخیر دو برابر شده و اکنون به ۱۰.۵ درصد رسیده است، اما هنوز بسیار عقب‌تر از کشورهای جنوب اروپا با پتانسیل مشابه، مانند ایتالیا (۱۷ درصد) و اسپانیا (۲۲ درصد) است.با این حال زغال‌سنگ همچنان بزرگ‌ترین منبع تولید برق ترکیه است و در سال ۲۰۲۵، ۳۴.۳ درصد برق این کشور را تامین کرده است. این سهم ۱.۲ درصد بالاتر از میانگین جهانی و ۲۵.۰۷ درصد بیشتر از میانگین اتحادیه اروپا است.نزدیک به دو سوم تولید برق زغالی ترکیه به واردات وابسته است؛ موضوعی که به گفته تحلیلگران پیامدهایی برای امنیت انرژی این کشور دارد. ترکیه همچنین به گاز وابستگی بالایی دارد و سال گذشته گاز ۲۲.۱ درصد از برق این کشور را تامین کرده است؛ رقمی که باز هم بالاتر از میانگین جهانی و میانگین اتحادیه اروپا است.انتشار آلاینده‌های بخش برق ترکیه در دو دهه گذشته تقریبا دو برابر شده است؛ عمدتا به دلیل افزایش تولید مبتنی بر سوخت‌های فسیلی برای پاسخ به رشد تقاضا، هرچند توسعه باد و خورشید در دهه اخیر به مهار این روند کمک کرده است. انتشار سرانه گازهای گلخانه‌ای ترکیه در سال ۲۰۲۵ هم‌سطح میانگین جهانی بود. این کشور اکنون هدف‌گذاری کرده است که تا سال ۲۰۳۰، ۴۷ درصد برق خود را از منابع تجدیدپذیر تامین کند؛ هدفی که اندکی بلندپروازانه‌تر از هدف الزام‌آور اتحادیه اروپا یعنی دست‌کم ۴۲.۵ درصد است.اوفوک آلپارسلا‌ن از اندیشکده امبر می‌گوید: «بحران جهانی سوخت‌های فسیلی که در چهار سال گذشته برای دومین بار تجربه شده، اهمیت گذار به انرژی پاک را بیش از پیش برجسته کرده است.» او می‌افزاید: «در این چارچوب، ترکیه این فرصت را دارد که نقشی پیشرو در گذار انرژی در سطح منطقه ایفا کند.»