جاده جدید افغانستان به چین به یک مرز بسته ختم می شود

در ارتفاع نزدیک به 4900 متری، در گذرگاه وخجیر، افغانستان به پایان می رسد و چین آغاز می شود. برف حداقل پنج ماه از سال گردنه را می بندد و در ماه هایی که قابل عبور است مردم به صورت پراکنده از آن عبور می کنند.

هیچ گذرگاه رسمی مرزی در اینجا وجود ندارد، و با این حال، در 4 اکتبر، دولت افغانستان به رهبری طالبان افتتاح یک جاده منتهی به مرز را جشن گرفت - اما بسیار مهم است که از آن عبور نکرده است.

این یک جاده اساسی است - یک مسیر آسفالت نشده پوشیده از شن. در آن سوی مرز، هیچ تسهیلات گمرکی چین وجود ندارد و وزارت امور خارجه چین نیز در مورد باز شدن این جاده اظهار نظری نکرده است.

در حال حاضر، این جاده به یک مرز بسته منتهی می‌شود، بدون اینکه نشان دهد پکن چه زمانی ممکن است آن را به روی ترافیک تجاری باز کند.

کریدور واخان یک زمین بیرون زده باریک است که حدود 350 کیلومتر (220 مایل) امتداد دارد. این کشور بین تاجیکستان در شمال و پاکستان در جنوب قرار دارد، اما کاملا در قلمرو افغانستان قرار دارد و آن را به چین متصل می کند.

شکل غیرمعمول این راهرو با رقابت بین بریتانیا و روسیه بر سر منطقه در قرن نوزدهم مشخص شد. توافقنامه بین دو قدرت در سال 1895 مرز شمالی افغانستان را با سرزمین‌های روسیه (که اکنون تاجیکستان امروزی را تشکیل می‌دهند) مشخص کرد و واخان را تحت کنترل کابل گذاشت تا سرزمین تحت کنترل روسیه از هند بریتانیا جدا شود.

با این حال، چین طرف درگیری نبود و کابل و پکن تا سال 1963 مرز را حل و فصل نکردند.

منطقه - در دو طرف مرز - دورافتاده است. اما در سال‌های اخیر به تدریج به یکی از حساس‌ترین چهارراه‌های ژئوپلیتیکی آسیا تبدیل شده است، جایی که نگرانی‌های امنیتی چین، جاه‌طلبی‌های اقتصادی افغانستان، منافع پاکستان و ایران، و پروژه‌های اتصال منطقه‌ای کشورهای آسیای مرکزی تلاقی می‌کنند.

با تشدید رقابت بر سر مسیرهای تجاری و لجستیکی در سراسر آسیا، این کریدور باریک می تواند نقشی فراتر از محدودیت های جغرافیایی خود ایفا کند: یک پیوند بالقوه بین آسیای جنوبی، شرقی و مرکزی و کلیدی برای تغییر الگوهای تجارت و نفوذ در منطقه.

بحث جدی در مورد جاده ای که از طریق واخان می گذرد در ژوئن 2009 در جریان گفتگوهای بین دولت های افغانستان و چین آغاز شد.

با این حال، این پروژه فراتر از مطالعات اولیه در آن زمان نبود، به طوری که زمین ناهموار راهرو به عنوان یک مانع بزرگ برای اجرا ذکر شد.

مطبوعات چین در آن زمان همچنین به نگرانی‌هایی در مورد امنیت ملی اشاره کردند، به ویژه اینکه جنگجویان اویغور می‌توانند از این کریدور به عنوان نقطه ورود به چین استفاده کنند.

به گفته جاوید قائم، سفیر سابق افغانستان در چین، این پروژه تا سال 2019 متوقف شد، زمانی که افغانستان شروع به ساخت یک جاده در واخان کرد.

قائم با اشاره به تسلط طالبان به الجزیره گفت: 60 کیلومتر (37 مایل) تکمیل شد، «اما تغییر ناگهانی دولت در افغانستان در اوت 2021 منجر به به تعویق افتادن این طرح شد».

شاه محمود میاخیل سرپرست وزارت دفاع افغانستان که در سال 2021 در این سمت خدمت کرد و چند ماه قبل از به قدرت رسیدن طالبان این سمت را ترک کرد، به الجزیره گفت که «حضور [ایالات متحده آمریکا] و نیروهای خارجی و وضعیت امنیتی» مانع از اجرای پروژه جاده شده است.

میاخیل گفت: «پکن آن شرایط را محدودکننده چشم انداز توسعه کریدور می دانست.

با این حال، دولت طالبان این پروژه را در سال‌های پس از آن آغاز کرد و آن را به یکی از پروژه‌های استراتژیک خود تبدیل کرد و در عین حال تماس‌های سیاسی و دیپلماتیک با پکن را تقویت کرد.

این کشور امیدوار است که این دهلیز را از یک منطقه مرزی منزوی به دروازه ای تبدیل کند که افغانستان را به بازارهای چین و آسیای مرکزی متصل می کند و موقعیت خود را در شبکه های تجاری منطقه ای تقویت می کند.

قائم گفت: «طالبان ساخت جاده واخان را در سپتامبر 2023 از سر گرفتند و به دنبال حمایت مالی از چین برای ساخت این مسیر تجاری آینده بودند، اما چین به دلیل تهدیدات امنیتی هنوز با باز کردن مرز خود با افغانستان موافقت نکرده است.»

در ژانویه 2024، طالبان اعلام کرد که این جاده به مرز چین رسیده است. در مارس 2025، وزارت توسعه روستایی قراردادی را با شرکت های محلی برای فاز دوم 71 کیلومتری (44 مایلی) امضا کرد. مقامات می گویند که این پروژه از منابع دولت افغانستان تمویل شده است و اطلاعات موجود حاکی از کمک مالی چین نیست.

در آگوست 2025، وانگ یی، وزیر امور خارجه چین - بلندپایه ترین مقام چینی که از زمان بازگشت طالبان به قدرت به افغانستان سفر کرده است، دومین سفر خود را از کابل پس از تصرف این کشور انجام داد.

وانگ در دیدار با سراج الدین حقانی وزیر کشور افغانستان گفت که چین "از سرگیری سریع گشت زنی های دوجانبه در کریدور واخان برای حفظ صلح و آرامش در مناطق مرزی حمایت می کند." او همچنین از کابل خواست تا جنبش اسلامی ترکستان شرقی، یک گروه جدایی طلب اویغور را سرکوب کند.

برخلاف افغانستان، چین کریدور واخان را اساسا یک پروژه اقتصادی نمی‌داند، بلکه به عنوان یک موضوع امنیتی بسیار حساس نگاه می‌کند. اولویت های پکن در افغانستان در سه حوزه اصلی قرار می گیرد: حفاظت از مرزهای غربی، جلوگیری از ورود گروه های مسلح به سین کیانگ (ترکستان شرقی)، و حفاظت از سرمایه گذاری های خود در منابع طبیعی، و همچنین حفاظت از کریدور اقتصادی چین و پاکستان.

یک منبع دولتی افغانستان که خواست نامش فاش نشود، گزارش کابل از موضع چین را ارائه کرد.

این منبع به الجزیره گفت: چین مخالف باز کردن مرز خود با افغانستان از طریق کریدور واخان نیست، اما اجرای این پروژه را به در دسترس بودن تضمین‌های امنیتی موثر مرتبط می‌داند. این منبع گفت که طالبان توانایی خود را برای حفظ امنیت و امنیت مرزها نشان داده اند.

مسئله سین کیانگ که توسط مردم اویغور به عنوان وطن خود در نظر گرفته می شود، بنابراین در مورد واخان اولویت ظاهری برای چین است.

گزارش دفتر کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل در سال 2022، "بازداشت خودسرانه اویغورها و سایر مسلمانان در سین کیانگ" را محکوم کرد. چین این یافته ها را رد کرده و آنها را بخشی از کمپین غرب علیه خود توصیف کرده است.

پکن در مورد افغانستان محتاطانه عمل می کند. سرمایه گذاری های بزرگ چین متوقف شده است. در ژوئن 2025، طالبان قرارداد اکتشاف نفت در حوزه آمودریا را با یک شرکت چینی لغو کرد و گفت که این شرکت به تعهدات خود عمل نکرده است. و در ماه می سال جاری، وزیر معادن افغانستان به سفیر چین به دلیل تاخیر در پروژه معدن مس عینک شکایت کرد که هنوز تولید آن آغاز نشده است.

چین با 14 کشور مرز زمینی دارد و روابط اقتصادی و تجاری گسترده ای با اکثر همسایگان خود دارد. اما افغانستان، در کنار بوتان، تنها کشورهای هم مرز با چین هستند که هنوز از گذرگاه مستقیم زمینی برای تجارت سود نبرده اند.

کابل از واخان می خواهد که مسیری را فراهم کند که تحت کنترل اسلام آباد نباشد. افغانستان محصور در خشکی است و مسیرهای آن به دریا از پاکستان و ایران می گذرد. در طول سال گذشته، هر دو مسیر به طور همزمان بسته شده اند.

محمد اسماعیل غزنوی، که قبل از معاونت وزارت فواید عامه برای تعمیر و نگهداری جاده ها در ماه اوت، والی بدخشان بود، گفت که پروژه سرک واخان "بخشی از برنامه دولت برای تنوع بخشی به مراکز تجاری و کاهش وابستگی به گذرگاه های مرزی پاکستان است" و به نبرد بین نیروهای افغان و پاکستانی اشاره کرد که در سال جاری جاری بوده است.

غزنوی افزود که جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران نیز مستقیما بر تجارت افغانستان تأثیر می گذارد و گشایش مسیرهای جایگزین را در اولویت قرار می دهد.

دولت افغانستان این جاده را آغاز یک دهلیز تجاری و شاید راه آهن در آینده می داند که کشور را به طرح کمربند و جاده چین متصل می کند و هزینه های ترانزیت را ایجاد می کند.

غزنوی گفت: «این دهلیز نباید صرفا به‌عنوان گذرگاهی که افغانستان و چین را به هم وصل می‌کند، بلکه به‌عنوان یک دهلیز استراتژیک که می‌تواند به‌عنوان رابط بین آسیای جنوبی و آسیای مرکزی، تقویت تجارت و یکپارچگی اقتصادی منطقه‌ای و کمک به امنیت، ثبات و توسعه در منطقه باشد، تلقی شود».

حتی در حالی که طرف افغان پروژه جاده واخان را به عنوان جایگزینی برای وابستگی به پاکستان می ستاید، چین طوری عمل نمی کند که گویی به دنبال جایگزینی است.

پکن همچنان خواستار گسترش دهلیز اقتصادی چین و پاکستان به افغانستان است و گذرگاه وخجیر را باز نکرده است. یک جاده شن بسته شده توسط برف برای ماه ها نمی تواند جایگزین گذرگاه بزرگی مانند تورخم شود که قبلا سهم قابل توجهی از تجارت افغانستان با پاکستان از آن عبور می کرد.

میاخیل، وزیر دفاع پیشین افغانستان نیز تنش های امنیتی اخیر در بدخشان را به پروژه دهلیز ربط داد و گفت که "تلاش هایی برای ممانعت از تکمیل آن وجود دارد".

وی افزود که معتقد است «احزاب منطقه‌ای و بین‌المللی نمی‌خواهند روابط نزدیک‌تر بین افغانستان و چین در بحبوحه تغییرات ژئوپلیتیکی در حال وقوع در منطقه باشد».

در مورد ایران، دولت آنجا به دنبال راه های زمینی برای کاهش وابستگی خود به دریا است و کریدور جاده ای و ریلی احتمالی از طریق افغانستان به چین را به عنوان یک تغییر استراتژیک بالقوه در تجارت خارجی خود می بیند.

عبدالغفور لیوال، سفیر سابق افغانستان در ایران به الجزیره گفت که ایران "کریدور واخان را فرصتی استراتژیک برای تقویت ارتباط زمینی خود با چین از طریق خاک افغانستان می‌بیند".

بدخشان آنطور که دولت افغانستان پیشنهاد می کند، آرام به نظر نمی رسد. در ماه مه 2024، این استان شاهد اعتراضات نادری علیه کمپین های تخریب مزارع خشخاش بود.

و در ماه های اخیر، جبهه مقاومت ملی اپوزیسیون مسئولیت چندین حمله در این استان را بر عهده گرفته است. ساعاتی پس از مراسم افتتاح این راه، این گروه اعلام کرد که معاون استخبارات طالبان را در فیض آباد مرکز این ولایت کشته است.

میاخیل تنش‌ها در بدخشان را به پروژه دهلیز مرتبط دانست و گفت: «تلاش‌هایی برای ممانعت از تکمیل آن وجود دارد». او معتقد است که بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی خواهان روابط نزدیک‌تر بین افغانستان و چین نیستند، در حالی که تأکید می‌کند که این ارزیابی شخصی اوست.

آینده واخان به این بستگی خواهد داشت که آیا طرف های ذیربط بتوانند الزامات امنیتی را با ملاحظات اقتصادی تطبیق دهند یا خیر. اگر آنها موفق شوند، این کریدور می تواند از یک نوار کوهستانی منزوی به یکی از مهم ترین پیوندهای تجاری آسیا در دهه های آینده تبدیل شود. اما اگر نگرانی‌های امنیتی و رقابت منطقه‌ای ادامه یابد، واخان نمادی از پتانسیل جغرافیایی بزرگ باقی خواهد ماند که هنوز محقق نشده است.