جنگ دوباره یا توافق تازه؛ ترامپ چه گزینه‌هایی برای مهار ایران دارد؟
دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، در تازه‌ترین اظهارات خود احتمال حمله نظامی دوباره به ایران را مطرح کرده و در عین حال گفته است که واشنگتن ممکن است به توافقی بزرگ با تهران دست یابد. رئیس جمهوری آمریکا در مقابل ایران چه گزینه‌هایی در اختیار دارد؟
اظهارات آقای ترامپ در حالی بیان می‌شود که گزارش‌هایی از برنامه‌ریزی نظامی آمریکا و اسرائیل برای ازسرگیری حملات منتشر شده و مقام‌های ایرانی نیز از آمادگی برای مذاکره مشروط و پاسخ شدیدتر به حملات احتمالی سخن می‌گویند.ترامپ روز شنبه ۲۴ اکتبر، پس از شرکت در رأی‌گیری زودهنگام انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره آمریکا در فلوریدا، احتمال حمله تازه به ایران را رد نکرد. او گفت ممکن است واشنگتن ناچار شود عملیات نظامی علیه ایران را تکمیل کند، اما در عین حال از امکان دستیابی به توافق سخن گفت.با وجود این تهدیدها، کاخ سفید روز پنجشنبه اعلام کرده بود که آمریکا پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای سوم نوامبر حملات خود به ایران را از سر نخواهد گرفت. این تفاوت میان اظهارات ترامپ و موضع اعلام‌شده کاخ سفید، پرسش‌هایی درباره زمان‌بندی احتمالی عملیات نظامی و نقش فشار نظامی در مذاکرات ایجاد کرده است.تهران نیز پیام‌های متفاوتی فرستاده است. رضا امیری‌مقدم، سفیر ایران در پاکستان، روز شنبه اعلام کرد جمهوری اسلامی همچنان برای ازسرگیری مذاکرات آمادگی دارد و پیشنهاد کرده است در صورت پایان محاصره دریایی آمریکا، تنگه هرمز را بازگشایی کند. با این حال، گزارش‌های دیگر از مخالفت بخش‌هایی از حاکمیت ایران با چنین توافقی حکایت دارند.تاکنون تصمیم قطعی و علنی برای آغاز عملیات نظامی تازه اعلام نشده و روشن نیست تهدیدهای اخیر ترامپ به اقدام فوری منجر خواهد شد یا بخشی از تلاش واشنگتن برای افزایش فشار بر تهران است.آیا آمریکا و اسرائیل برای حمله تازه آماده می‌شوند؟شبکه ای‌بی‌سی نیوز روز ۲۲ اکتبر به نقل از دو منبع اسرائیلی آگاه گزارش داد که ارتش‌های آمریکا و اسرائیل طرح‌هایی برای ازسرگیری حملات مشترک به ایران در هفته‌های آینده آماده کرده‌اند.به گفته این منابع، زمان‌بندی مورد انتظار برای اجرای عملیات، پس از انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره آمریکا در سوم نوامبر است. دلیل این ارزیابی نیز نگرانی ترامپ از تأثیر تشدید جنگ بر بازار نفت و فضای اقتصادی آمریکا در روزهای پایانی کارزار انتخاباتی عنوان شده است.آقای ترامپ در همان روز، هنگام گفت‌وگو با خبرنگاران، اعلام کرد که مذاکراتی با ایران در جریان نیست و به‌زودی اتفاقی در این مناقشه رخ خواهد داد. او همچنین گفت بسیاری انتظار دارند تحول بعدی پس از انتخابات آمریکا اتفاق بیفتد.از سوی دیگر، روزنامه تایمز آو اسرائیل گزارش داده بود که ایال زمیر، رئیس ستاد کل ارتش اسرائیل، ضرورت عملیاتی فوری برای حمله به ایران پیش از انتخابات پارلمانی اسرائیل در ۲۷ اکتبر نمی‌بیند.بنابراین، در حالی که تهدید حمله نظامی واقعی و علنی است، شواهد موجود هنوز زمان و دامنه عملیات احتمالی را مشخص نمی‌کنند.آمریکا با حمله دوباره به ایران چه هدفی را دنبال می‌کند؟در طول ماه‌های گذشته، واشنگتن اهداف متعددی را برای عملیات نظامی و فشار بر ایران مطرح کرده است، از محدود کردن برنامه هسته‌ای گرفته تا کاهش توانایی‌های نظامی تهران و بازگرداندن آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز.اما این اهداف لزوما یکسان نیستند و دستیابی به هرکدام مستلزم ابزارهای متفاوتی است.در موضوع هسته‌ای، حمله به تأسیسات می‌تواند به تجهیزات، زیرساخت‌ها و ظرفیت تولید آسیب برساند، اما به‌تنهایی امکان راستی‌آزمایی وضعیت مواد هسته‌ای یا تضمین توقف فعالیت‌های اعلام‌نشده را فراهم نمی‌کند.در زمینه توان موشکی نیز تخریب پرتابگرها و مراکز نظامی ممکن است ظرفیت عملیاتی ایران را محدود کند، اما میزان موفقیت چنین عملیاتی به اطلاعات دقیق درباره محل تجهیزات و توانایی بازسازی آن‌ها وابسته است.هدف سوم، فشار بر ساختار تصمیم‌گیری ایران است. ترامپ در ماه‌های گذشته بارها تهدید کرده که در صورت ادامه مقاومت تهران، حملات گسترده‌تری انجام خواهد داد.با این حال، گزارش‌های تحلیلی رویترز در ماه‌های گذشته نشان داده‌اند که حملات نظامی پیشین، با وجود خسارت‌های واردشده به ایران، نتوانسته‌اند اختلافات اصلی را حل کنند یا به توافقی پایدار برای پایان جنگ منجر شوند.در نتیجه پرسش مهم این است که آیا عملیات تازه می‌تواند نتیجه‌ای متفاوت ایجاد کند یا صرفا دور دیگری از حمله و پاسخ متقابل را آغاز خواهد کرد.چرا تنگه هرمز به مهم‌ترین موضوع مذاکرات تبدیل شده است؟اگرچه برنامه هسته‌ای ایران همچنان یکی از مسائل اصلی اختلاف تهران و واشنگتن است، تنگه هرمز در ماه‌های اخیر به مهم‌ترین اهرم چانه‌زنی دو طرف تبدیل شده است.ایران از طریق محدود کردن تردد دریایی در این آبراه راهبردی، بر یکی از مسیرهای اصلی انتقال نفت و گاز جهان فشار وارد کرده است. آمریکا نیز با اعمال محاصره دریایی و تحریم‌های اقتصادی، تلاش می‌کند هزینه ادامه این وضعیت را برای تهران افزایش دهد.به گزارش رویترز در ۲۴ سپتامبر، مذاکره‌کنندگان آمریکایی و ایرانی طرحی مرحله‌ای را بررسی کرده بودند که در گام نخست، ایران تنگه هرمز را بازگشایی کند و آمریکا نیز محاصره اقتصادی و دریایی ایران را کاهش دهد یا متوقف کند.در مراحل بعدی، امکان پرداختن به مسائل هسته‌ای و سایر اختلافات وجود داشت.اما مانع اصلی این است که هیچ‌یک از طرفین نمی‌خواهد پیش از دریافت امتیاز مشخص، مهم‌ترین ابزار فشار خود را کنار بگذارد.واشنگتن خواستار بازگشت آزادی کشتیرانی است، در حالی که تهران می‌خواهد اطمینان حاصل کند رفع محدودیت‌ها صرفا موقت نخواهد بود و آمریکا پس از بازگشایی تنگه هرمز دوباره فشارها را افزایش نخواهد داد.این اختلاف در اظهارات روز شنبه سفیر ایران در پاکستان نیز آشکار بود.رضا امیری‌مقدم گفت تهران پیشنهاد داده است در برابر رفع محاصره دریایی آمریکا، تنگه هرمز را باز کند، اما ترامپ با اصرار بر ادامه محاصره بنادر ایران، این پیشنهاد را نپذیرفته است.این روایت موضع سفیر ایران است و پذیرش یا رد رسمی چنین پیشنهادی با همین جزئیات از سوی واشنگتن تأیید نشده است.آیا هنوز کانال‌های مذاکره میان تهران و واشنگتن فعال هستند؟با وجود اظهارات ترامپ درباره نبود مذاکرات مستقیم، گزارش‌ها نشان می‌دهند که تماس‌های غیرمستقیم میان دو کشور به‌طور کامل قطع نشده است.اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران روز ۱۲ اکتبر اعلام کرد که تهران همچنان پیشنهادهای آمریکا برای مذاکره را بررسی می‌کند و تبادل پیام از طریق میانجی‌ها ادامه دارد.او پاکستان و قطر را دو کشور اصلی در انتقال پیام‌ها معرفی کرد و تأکید کرد که پیش‌شرط‌های ایران باید در هرگونه مذاکره‌ای رعایت شوند.در ماه ژوئن نیز پاکستان و قطر در دستیابی به توافقی موقت برای کاهش درگیری‌ها نقش داشتند. این توافق قرار بود زمینه بازگشایی مسیرهای دریایی، کاهش محاصره و آغاز گفت‌وگو درباره توافقی گسترده‌تر را فراهم کند.با این حال، اختلاف درباره ترتیب اجرای تعهدات و نبود اعتماد میان دو طرف، مانع دستیابی به توافق نهایی شده است.به این ترتیب، باید میان وجود تماس‌های دیپلماتیک و آغاز مذاکرات رسمی برای توافق نهایی تفاوت گذاشت. ادامه تبادل پیام نشان می‌دهد مسیر دیپلماسی بسته نشده، اما به معنای نزدیک بودن توافق نیست.محاسبات تهران؛ چرا جمهوری اسلامی برای توافق عجله ندارد؟رویترز روز ۲۰ اکتبر به نقل از سه مقام ارشد ایرانی و یک منبع دیگر گزارش داد که تهران عمدا روند گفت‌وگوها را طولانی کرده است تا از دادن یک دستاورد سیاسی به ترامپ پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا جلوگیری کند.یکی از این مقام‌ها گفته است که ایران بیش از آنکه خود را برای توافق آماده کند، در حال آماده شدن برای حملات تازه آمریکا و اسرائیل است.بر اساس این گزارش، بخشی از محاسبات مقام‌های ایرانی بر این فرض استوار است که ترامپ در آستانه انتخابات کنگره تمایل کمتری به تشدید جنگ و افزایش بهای انرژی دارد.این ارزیابی، که بر اظهارات منابع ناشناس استوار است، موضع رسمی اعلام‌شده تمامی نهادهای تصمیم‌گیر ایران محسوب نمی‌شود.از سوی دیگر، ادامه محاصره دریایی و محدودیت‌های صادراتی فشار اقتصادی قابل‌توجهی بر ایران وارد کرده است. بنابراین، طولانی شدن بن‌بست برای تهران نیز بدون هزینه نیست.گزارش رویترز در اول اکتبر نشان می‌داد که فرماندهان ایرانی هم‌زمان با پیگیری مسیر دیپلماتیک، سناریوهای پاسخ گسترده‌تر به حملات احتمالی آمریکا را بررسی می‌کنند.این وضعیت نشان‌دهنده دو مسیر موازی در سیاست ایران است: حفظ امکان توافق برای کاهش فشار اقتصادی و آماده شدن برای افزایش هزینه نظامی هرگونه حمله تازه.انتخابات آمریکا و اسرائیل چه تاثیری بر تصمیم ترامپ دارند؟دو انتخابات پیش رو به یکی از عوامل مؤثر بر زمان‌بندی تصمیم‌های واشنگتن و تل‌آویو تبدیل شده‌اند.انتخابات پارلمانی اسرائیل روز ۲۷ اکتبر و انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره آمریکا روز سوم نوامبر برگزار می‌شود.برای ترامپ، تشدید درگیری با ایران می‌تواند با پیامدهای اقتصادی فوری، از جمله افزایش بهای نفت و بنزین، همراه باشد. چنین تحولاتی در آستانه انتخابات آمریکا از نظر سیاسی حساس هستند.در اسرائیل نیز بنیامین نتانیاهو در کارزار انتخاباتی خود بر دستاوردهای نظامی علیه ایران تأکید کرده است، اما آغاز جنگی تازه که به حملات موشکی و اختلال در زندگی روزمره شهروندان اسرائیلی منجر شود، می‌تواند فضای رقابت را تغییر دهد.بر اساس گزارش ای‌بی‌سی نیوز، منابع اسرائیلی انتظار داشتند حملات مشترک احتمالی آمریکا و اسرائیل پس از انتخابات آمریکا انجام شود. با این حال، تهدید تازه ترامپ درباره احتمال اقدام از روز یکشنبه نشان می‌دهد که زمان‌بندی اعلام‌شده همچنان می‌تواند تغییر کند.نباید از این گزارش‌ها نتیجه گرفت که انتخابات علت قطعی تأخیر یا تسریع عملیات نظامی است. ارزیابی‌های اطلاعاتی، آمادگی نیروها، واکنش ایران و شرایط منطقه‌ای نیز در چنین تصمیم‌هایی نقش دارند.ایران در صورت حمله تازه چه واکنشی می‌تواند نشان دهد؟یکی از خطرات اصلی حمله دوباره آمریکا، گسترش درگیری فراتر از اهداف اولیه عملیات است.ایران در جریان جنگ ماه‌های گذشته از توان موشکی و پهپادی خود برای حمله به اهداف منطقه‌ای استفاده کرده و مقام‌های این کشور هشدار داده‌اند که حملات تازه را با واکنشی گسترده‌تر پاسخ خواهند داد.رویترز در اول اکتبر به نقل از منابع آگاه گزارش داد که فرماندهان ایرانی در حال بررسی اهداف، گستره جغرافیایی و زمان‌بندی پاسخ احتمالی به عملیات نظامی جدید آمریکا هستند.این گزارش نشان می‌دهد تهران در محاسبات خود تنها به پاسخ محدود و نمادین فکر نمی‌کند، هرچند جزئیات طرح‌های احتمالی به‌طور مستقل قابل تأیید نیست.یکی از مهم‌ترین نگرانی‌ها، امنیت کشتیرانی در خلیج فارس و تنگه هرمز است. گسترش درگیری در این منطقه می‌تواند صادرات انرژی کشورهای منطقه و مسیرهای تجارت بین‌المللی را تحت تأثیر قرار دهد.حملات احتمالی به پایگاه‌های آمریکایی، زیرساخت‌های نظامی یا تأسیسات انرژی نیز می‌توانند دامنه جنگ را گسترش دهند.از این رو، حتی عملیاتی که واشنگتن آن را محدود تعریف کند، لزوما با واکنشی محدود از سوی ایران روبه‌رو نخواهد شد.چرا توافق بر سر تنگه هرمز پایان اختلافات نیست؟حتی اگر تهران و واشنگتن بتوانند درباره بازگشایی تنگه هرمز و رفع محاصره دریایی به تفاهم برسند، مسئله برنامه هسته‌ای ایران همچنان حل‌نشده باقی خواهد ماند.آژانس بین‌المللی انرژی اتمی خواستار دسترسی لازم برای راستی‌آزمایی فعالیت‌ها و مواد هسته‌ای ایران است. آمریکا و سه کشور اروپایی فرانسه، آلمان و بریتانیا نیز در نشست شورای حکام در سپتامبر تأکید کردند که اجرای تعهدات پادمانی ایران باید از سر گرفته شود.در مقابل، تهران بر حق خود برای استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای تأکید می‌کند و حملات نظامی به تأسیسات هسته‌ای را یکی از عوامل اختلال در همکاری با آژانس می‌داند.این اختلاف اهمیت زیادی برای هرگونه توافق جدید دارد. بازگشایی تنگه هرمز می‌تواند به کاهش فوری تنش‌های اقتصادی و نظامی کمک کند، اما بدون سازوکاری برای نظارت هسته‌ای و تعیین تکلیف تحریم‌ها، احتمال بازگشت بحران همچنان وجود خواهد داشت.به همین دلیل، توافق احتمالی می‌تواند دو شکل متفاوت داشته باشد: تفاهمی محدود برای توقف درگیری و بازگشایی مسیرهای دریایی، یا توافقی گسترده‌تر که موضوع هسته‌ای و رفع تحریم‌ها را نیز در بر بگیرد.دستیابی به شکل دوم، مستلزم حل اختلافاتی است که حتی پیش از آغاز جنگ نیز مانع توافق پایدار میان تهران و واشنگتن شده بودند.سه سناریو پیش روی ترامپنخستین سناریو، ازسرگیری عملیات نظامی است. آمریکا می‌تواند حملات تازه‌ای را با هدف افزایش فشار بر توان نظامی و هسته‌ای ایران آغاز کند. مهم‌ترین خطر این گزینه، پاسخ متقابل ایران و گسترش دوباره جنگ در منطقه است.سناریوی دوم، توافق مرحله‌ای است. تهران و واشنگتن می‌توانند ابتدا بر سر بازگشایی تنگه هرمز و رفع محاصره به توافق برسند و سپس مذاکرات درباره برنامه هسته‌ای و تحریم‌ها را ادامه دهند. مسئله اصلی، تضمین اجرای متقابل تعهدات خواهد بود.سناریوی سوم، ادامه بن‌بست و فشار متقابل است. در این وضعیت، تهدیدهای نظامی و محاصره اقتصادی ادامه پیدا می‌کنند و تماس‌های دیپلماتیک نیز بدون دستیابی به توافق نهایی برقرار می‌مانند. این سناریو خطر وقوع درگیری‌های محدود و محاسبات اشتباه را از بین نمی‌برد.این سه مسیر، سناریوهای تحلیلی هستند و به معنای پیش‌بینی تصمیم نهایی ترامپ یا ارزیابی احتمال وقوع هرکدام نیستند.تصمیم ترامپ؛ پایان جنگ یا آغاز مرحله‌ای تازه؟مناقشه ایران و آمریکا اکنون به نقطه‌ای رسیده است که دو طرف ابزارهای اصلی فشار خود را آشکارا به کار گرفته‌اند.واشنگتن از محاصره دریایی، تحریم‌ها و تهدید به حمله نظامی استفاده می‌کند؛ تهران نیز با محدود کردن کشتیرانی در تنگه هرمز و تهدید به پاسخ گسترده‌تر، تلاش دارد هزینه ادامه فشار آمریکا را افزایش دهد.در چنین شرایطی، همان ابزارهایی که طرفین را به مذاکره واداشته‌اند، می‌توانند دستیابی به توافق را نیز دشوار کنند؛ زیرا هر طرف نگران است با عقب‌نشینی زودهنگام، مهم‌ترین اهرم خود را از دست بدهد.گزارش‌های منتشرشده در روزهای اخیر از آمادگی نظامی آمریکا و اسرائیل حکایت دارند، اما ادامه پیام‌رسانی از طریق پاکستان و قطر نشان می‌دهد که مسیر دیپلماسی نیز کاملاً بسته نشده است.در نهایت، مسئله اصلی تنها این نیست که ترامپ تصمیم به حمله دوباره خواهد گرفت یا توافق با ایران را ترجیح خواهد داد. پرسش تعیین‌کننده آن است که آیا واشنگتن و تهران می‌توانند به ترتیبی دست یابند که در آن هر دو طرف امتیازهای قابل راستی‌آزمایی بدهند، بدون آنکه توافق جدید به توقفی کوتاه میان دو دور درگیری تبدیل شود.تا روز یکشنبه ۲۵ اکتبر، هیچ توافق نهایی یا دستور قطعی و علنی برای عملیات تازه اعلام نشده است. در نتیجه، تهدید حمله و امکان توافق همچنان دو مسیر باز در مناقشه ایران و آمریکا باقی مانده‌اند.