حاشیه های یافت شده در میلیون ها نسخه خطی عربی می تواند درک ما از تاریخ اسلام را تغییر دهد

ویرایش شده توسط گابی کلارک، بررسی توسط رابرت ایگان

این مقاله با توجه به روند و سیاست های ویرایشی Science X بررسی شده است. ویراستاران ضمن اطمینان از اعتبار محتوا، ویژگی های زیر را برجسته کرده اند:

بر اساس مطالعه جدیدی که در مجله اندیشه و تمدن اسلامی منتشر شده است، برای درک جامع از محتوای میلیون‌ها نسخه خطی عربی که در کتابخانه‌های سراسر جهان نگهداری می‌شوند، برای محققان بسیار مهم است که ابتدا آنچه را که حاشیه‌های آنها آشکار می‌کند، بررسی کنند.

نت‌های حاشیه‌ای که سماعات (به عربی به معنای شنیدن یا شنیدن) نامیده می‌شوند، یکی از جذاب‌ترین ویژگی‌های فرهنگ نسخه‌های خطی عربی است. بدون آنها، صحت اسناد مورد تردید قرار می گیرد. آنها شواهدی را ارائه می دهند که نشان می دهد چه کسی متن را پس از یک جلسه بازبینی که در طی آن سند در حضور دانشمندان با صدای بلند خوانده می شد، در حالی که دانش آموزان حضور داشتند و خواندن را شنیدند، ارائه می دهند.

این مطالعه که توسط محققان دانشگاه شارجه انجام شد، نشان می‌دهد که برخی از نسخه‌های خطی ده‌ها و گاه صدها سماعات را در طول نسل‌های متوالی انباشته کرده‌اند و سابقه‌ای از نحوه خواندن، آموزش، تأیید اعتبار و انتقال کتاب‌ها در سراسر جهان اسلام را حفظ کرده‌اند.

دکتر صالح محمد زکی محمود اللهیبی، دانشیار تاریخ و تمدن اسلامی و نویسنده اصلی این مطالعه گفت: «یافته‌ها نشان می‌دهد که سوابق استماع می‌تواند شکاف‌های موجود در منابع تاریخی موجود را پر کند و افرادی را که نامشان در جای دیگری مستند نشده است، آشکار کند.

اللهیبی سماعات را به عنوان گواهی استماع ترجمه می کند و آنها را به عنوان سوابق حیاتی و «منابع مستقل برای بازسازی تاریخ فکری اسلامی» توصیف می کند که عمدتا ناشناخته باقی مانده اند.

کد شناسان متخصص در نسخه های خطی اسلامی معمولا به یادداشت های حاشیه ای موجود در نوشته های عربی کهن به دلیل اهمیت آنها برای صحت و ارزش محتوا توجه زیادی دارند. در بسیاری از موارد، حواشی ممکن است به اندازه متن اصلی نسخه ارزشمند باشند.

نویسندگان چهار یافته کلیدی را برجسته می کنند. آنها بر نقش سماعات در ارائه اطلاعات دقیق و ارزشمند تاریخی تأکید می‌کنند و خاطر نشان می‌کنند که حجم یادداشت‌های حاشیه‌ای که در نسخه‌های خطی عربی نگهداری می‌شود، بسیار زیاد است و نیاز به مطالعه و طبقه‌بندی نظام‌مند دارد.

به گفته اللهیبی، پس از بررسی سیستماتیک، حواشی نسخه های خطی عربی می تواند به بازسازی محتوای آثار گم شده یا ناشناس کمک کند.

او توضیح داد: «اشاره‌های آن‌ها به افراد، مکان‌ها و تاریخ‌ها بینش‌هایی را درباره زندگی علمی و فرهنگی در دوره‌های مختلف ارائه می‌دهد. سازماندهی این رکوردها در پایگاه‌های اطلاعاتی و کاتالوگ‌های ساختاریافته، اطلاعات آن‌ها را در دسترس محققان قرار می‌دهد.»

نویسندگان یافته‌های خود را بر اساس مجموعه‌ای متشکل از 47 نسخه خطی که از آن 132 یادداشت حاشیه‌ای مختلف استخراج کرده‌اند، استناد می‌کنند. آنها با بررسی دقیق کاتالوگ های منتشر شده توسط Leder و Seidensticker و همچنین مجموعه های دیجیتال و فیزیکی انتخاب شدند.

قدمت این نسخه‌های خطی به قرن‌های مختلف بازمی‌گردد، از قرن ششم تا قرن پانزدهم. آنها از مراکز بزرگ تمدن اسلامی مانند بغداد، فسطاط، دمشق، حلب و اصفهان سرچشمه گرفتند. این اسناد به موضوعات مختلفی از جمله حدیث (سخنان حضرت محمد)، هنر، علوم قرآنی و دین پرداخته است.

نویسندگان می نویسند: «آنها در محل برای نشان دادن تفاوت در انواع گواهینامه ها (کامل، جزئی و شکسته)، دوره های زمانی (قرن های 6-9/12-15) و مکان ها (مصر، عراق و سوریه) انتخاب شدند.

تحلیل نویسندگان به بررسی چگونگی استخراج سماعات از نسخه‌های خطی و استفاده به عنوان منابع تاریخی می‌پردازد. آنها یک رویکرد تاریخی مبتنی بر مطالعات منابع و تجزیه و تحلیل نسخه های خطی انتخاب شده اتخاذ می کنند.

اللهیبی گفت: «حضور گسترده سوابق استماع در نسخه‌های خطی، اهمیت آن‌ها به عنوان منابع تاریخی و نقش اساسی آن‌ها را در تولید نسخه‌های خطی و انتقال دانش نشان می‌دهد». دست نوشته‌ها را نباید صرفا به‌عنوان متن‌هایی که باید ویرایش شوند، بلکه به‌عنوان مخزن‌هایی از اطلاعات تاریخی منحصربه‌فرد که می‌توانند درک ما از گذشته را غنی‌تر کنند، نگریست.

ایده اصلی مطالعه این است که سماعات منابع مستقل و مستندی هستند که مطالعه و بررسی آنها پتانسیل تغییر تفکر ما را نسبت به گذشته فکری و اجتماعی اسلام دارد. نویسندگان مجددا تأکید می‌کنند که سماعات صرفا یادداشت‌هایی نیستند که در حاشیه یا برگ‌های مگس دست‌نوشته‌های عربی نوشته شده‌اند، و نه صرفا کلفون‌هایی هستند که توسط کاتبان آنها اضافه شده است. نویسندگان می گویند که سماعات به اندازه خود موضوع نسخه خطی حیاتی هستند.

برای دانشگاهیان و دانشجویان فارغ التحصیل که در حال گذراندن این مقاله هستند، فرآیند گردآوری سماعات ممکن است قیاسی آزمایشی با بازنگری کورکورانه مدرن داشته باشد، زیرا هر دوی آنها به ایجاد اعتماد در دانش کمک می کنند، اگرچه بر فرضیات معرفت شناختی بسیار متفاوتی استوار هستند.

مانند یک بررسی همتا، یادداشت حاشیه ای یا سماع (مفرد سماعت)، گواهی است که دانش پژوهان و دانشجویان به خواندن سند گوش داده اند و صحت بورسیه را تأیید می کنند. و مانند یک بررسی همتا، نسخه خطی حاوی سماع دلیلی برای اعتماد به دانش موجود در آن به خوانندگان داد. تفاوت اصلی ناشناس بودن همتایان است که دانش آکادمیک را امروز بررسی می کنند.

هدف اصلی این مطالعه نشان دادن این موضوع است که سماعات منابع مستقل و مستندی هستند که بررسی آنها ممکن است طرز تفکر ما را درباره گذشته فکری و اجتماعی اسلام تغییر دهد. نویسندگان چهار نتیجه اصلی می گیرند. آنها دریافتند که سماعات به طور تصادفی نوشته نشده اند، بلکه از فرمول های گواهی استاندارد شده پیروی می کنند که «شامل سخنان کامل (کامل)، جزئی (جزئی) و تکه تکه/تجمیع با معادلات خود (فرمول) است» که به محققان امکان می دهد میزان انتقال را تعیین کنند.

دومین یافته مهم به جامعیت منعکس شده در این یادداشت های حاشیه ای مربوط می شود. طبق این مطالعه، حاشیه ها نشان دهنده مشارکت گسترده در فعالیت های علمی است. نویسندگان می نویسند: "سوابق استماع اغلب شامل زنان...، تاجران...، و پیشه وران با حقوقدانان ثروتمند می شود. آنها با بازیابی [شواهد محفوظ در] سماعات، مفاهیم محدود آموزش اسلامی را به چالش می کشند."

یافته سوم نشان می دهد که مرزهای ملی مدرن تحرک علمی در جهان اسلام قرون وسطی را محدود نکرده است. نویسندگان خاطرنشان می‌کنند: «طبق گواهینامه‌ها، دانشجویان می‌توانستند در بغداد، فسطاط، دمشق، بیت‌المقدس و اصفهان که همگی بخشی از گروه‌های سیاسی مختلف هستند، سفر کنند.»

چهارمین نتیجه‌گیری اصلی نویسندگان به یادداشت‌های تلفیقی می‌پردازد، که شواهدی مبنی بر «تأیید اعتبار مطلب» ارائه می‌دهد؛ آنها یک تأیید متنی تکمیلی را در کنار استماع شفاهی ارائه می‌دهند. تصحیح‌های کاتبان، پاک‌کردن‌ها و ارجاعات متقاطع نشان‌دهنده خود تصحیح دقیق است.

اللهیبی معتقد است که یافته ها را می توان به مفاهیم عملی متعددی ترجمه کرد. وی سماعات را ابزاری مفید برای احراز هویت نسخ خطی، فهرست نویسی و بایگانی، زندگی نامه تاریخی، ویرایش نسخه های خطی و بررسی روابط علمی و برخوردهای اسنادی بین شخصیت های تاریخی عنوان کرد.

او گفت: "سوابق استماع شواهد ارزشمندی از نحوه انتقال دانش، شرکت در گردهمایی های علمی و نحوه انتشار کتاب ها در سراسر جهان اسلام ارائه می دهد." بررسی دقیق سوابق استماع می‌تواند افراد غایب در سایر منابع تاریخی را آشکار کند و به پر کردن شکاف‌های مهم در درک ما از تاریخ اسلام کمک کند.»

با این وجود، نویسندگان تأکید می‌کنند که، علی‌رغم یافته‌هایشان، هنوز چالش‌هایی پیش روی قانون‌شناسانی وجود دارد که سماعات و کتاب‌شناسی نسخه‌های خطی عربی را به طور گسترده‌تر مطالعه می‌کنند.

آنها خاطرنشان می کنند: "نسخه های خطی بی شماری منتشر نشده، فهرست نویسی نشده یا در مجموعه ها پراکنده شده اند. گاهی اوقات، گواهی نامه ها حاوی متن محو شده، رونویسی یا دست خطی هستند که خوانا نیست." "فقدان مجموعه‌های دیجیتالی ساخت و استفاده از پایگاه‌های اطلاعاتی را دشوارتر می‌کند. روش‌های ثبت سمعات از کامل تا ناکافی و گیج‌کننده متفاوت است. تفسیر مستلزم ارجاع متقابل با فرهنگ لغت‌نامه‌های زندگی‌نامه، وقایع نگاری یا سایر منابع است که ممکن است منجر به انتساب نادرست شود."

صالح محمد زکی محمود اللهیبی و همکاران، گواهی های ممیز (سماعات) در نسخه های خطی اسلامی: شیوه های مستند، شبکه های انتقال و ارزش تاریخی، مجله اندیشه و تمدن اسلامی (2026). DOI: 10.32350/jitc.162.02

کارشناسی ارشد زبان انگلیسی، ویرایشگر کپی از سال 2021 با تجربه در آموزش عالی و محتوای بهداشتی. تقدیم به اخبار معتبر علمی. نمایه کامل →

لیسانس زیست شناسی ریاضی، کارشناسی ارشد در نوشتن خلاق. خوش سفر با دیدگاه های منحصر به فرد در علم و زبان. نمایه کامل →