خشک شدن شریان حیاتی نفت ایران؛ تهران تا کی می‌تواند محاصره اقتصادی آمریکا را تاب بیاورد؟
گزارش‌ها از تخلیه آخرین محموله‌های نفت خام ایران که خارج از محدوده محاصره دریایی آمریکا ذخیره شده بودند، در چین حکایت دارد؛ با این حال، پیامدهای کامل سقوط درآمدهای نفتی هنوز در اقتصاد ایران نمایان نشده و کارشناسان درباره توان تهران برای تحمل فشار اقتصادی اختلاف نظر دارند.
ساموئل وندل، خبرنگار اقتصادی المانیتور، در گزارشی تحلیلی که روز یکشنبه ۱۸ اکتبر با عنوان «با خشک شدن شریان حیاتی نفت ایران، آیا این کشور می‌تواند در برابر محاصره اقتصادی ترامپ دوام بیاورد؟» منتشر شد، به نقل از کارشناسان هشدار می‌دهد که توقف صادرات نفت خام می‌تواند طی ماه‌های آینده به کاهش شدید درآمد ارزی، افت بیشتر ارزش ریال، افزایش تورم و اختلال در تولید صنعتی منجر شود.همایون فلکشاهی، مدیر تحلیل نفت خام شرکت اطلاعات انرژی کپلر، به المانیتور گفته است که حجم نفت ایران روی نفتکش‌های خارج از محدوده محاصره آمریکا، از هفته گذشته به صفر رسیده و تمام محموله‌های موجود در این محدوده در چین تخلیه شده‌اند. او این وضعیت را چالشی بی‌سابقه برای ایران در تاریخ معاصر توصیف می‌کند.گزارش رویترز در ۱۳ اکتبر نیز به نقل از شرکت ردیابی نفتکش‌ها، وورتکسا، نشان می‌دهد که صادرات دریایی نفت خام ایران از هفته دوم سپتامبر عملا متوقف شده است. با این حال، حدود ۸۳ میلیون بشکه نفت ایران همچنان روی نفتکش‌ها قرار داشت که ۴۳ میلیون بشکه آن در غرب تنگه هرمز و در محدوده گرفتار در محاصره آمریکا بود. بنابراین مسئله اصلی، نه پایان ذخایر نفت، بلکه محدود شدن امکان فروش و تحویل آن به مشتریان خارجی است.درآمدهای نفتی ایران چه زمانی قطع می‌شود؟المانیتور به نقل از فلکشاهی می‌نویسد که در صورت تداوم محاصره، درآمد حاصل از صادرات نفت خام و میعانات گازی ایران ممکن است حداکثر تا اواسط دسامبر به صفر برسد؛ زیرا پرداخت پول محموله‌ها معمولا یک تا دو ماه پس از تخلیه آن‌ها در بنادر چین انجام می‌شود.به گفته فلکشاهی، صادرات نفت خام و میعانات گازی در شرایط عادی ماهانه بین سه تا شش میلیارد دلار درآمد ایجاد می‌کند که معادل حدود ۳۵ تا ۴۰ درصد درآمدهای دولت ایران است.محمد فرزانگان، استاد اقتصاد خاورمیانه در دانشگاه ماربورگ آلمان، در گفت‌وگو با المانیتور یادآور می‌شود که سهم نفت از کل صادرات کالا و خدمات ایران از حدود ۷۷ درصد در سال ۲۰۱۱ به ۴۲ درصد در سال ۲۰۲۵ کاهش یافته است. با این حال، درآمد تقریبا ۴۵ میلیارد دلاری صادرات نفت در سال گذشته، معادل ۱۳ درصد تولید ناخالص داخلی ایران، نشان می‌دهد که قطع این منبع همچنان ضربه‌ای سنگین به اقتصاد کشور وارد خواهد کرد.افزایش تورم و خطر توقف تولید صنعتیفشار محاصره در شرایطی تشدید شده که اقتصاد ایران پیش از آغاز جنگ نیز با تورم بالا و کاهش ارزش پول ملی روبه‌رو بود. رویترز روز ۱۴ اکتبر گزارش داد که ریال از ماه ژوئیه نزدیک به ۳۵ درصد از ارزش خود را در برابر دلار از دست داده و نرخ تورم سالانه در سپتامبر به ۷۳.۶ درصد رسیده است.مهدی قدسی، مدرس اقتصاد در موسسه مطالعات اقتصاد بین‌الملل وین، به المانیتور گفته است که ادامه محرومیت ایران از درآمد نفتی، کسری بودجه را افزایش می‌دهد و منابع ارزی مورد نیاز واردات و تولید را محدود می‌کند.به گفته او، دولت ممکن است برای تامین هزینه حقوق کارکنان، مستمری‌ها، یارانه‌ها و مخارج نظامی به افزایش مالیات، کاهش هزینه‌ها یا تامین مالی از طریق بانک مرکزی متوسل شود؛ اقداماتی که به‌ویژه در صورت افزایش خلق پول، می‌تواند فشار تورمی را تشدید کند.قدسی تاکید می‌کند که دولت می‌تواند ریال ایجاد کند، اما قادر نیست به همان شیوه ارز خارجی مورد نیاز برای واردات مواد غذایی، دارو، ماشین‌آلات و مواد اولیه را تامین کند.این اقتصاددان هشدار می‌دهد که کارخانه‌ها ممکن است در ابتدا با استفاده از موجودی انبارهای خود به تولید ادامه دهند، اما با طولانی شدن محدودیت واردات، حتی کمبود یک قطعه ارزان‌قیمت می‌تواند یک خط تولید را متوقف کند و به کاهش تولید و بیکاری منجر شود.فرزانگان نیز معتقد است افزایش درآمد مالیاتی می‌تواند بخشی از کسری بودجه را جبران کند، اما جایگزین ارز حاصل از صادرات نفت نخواهد شد.عبور برخی محموله‌های سوخت از محاصره آمریکابا وجود توقف صادرات دریایی نفت خام، ایران همچنان موفق به انتقال محدود برخی فرآورده‌های نفتی شده است.رویترز، روز ۱۶ اکتبر گزارش داد که دست‌کم هشت نفتکش حامل گاز مایع نفتی ایران و یک نفتکش حامل سوخت هواپیما توانسته‌اند از محدوده محاصره عبور کنند.بر اساس بررسی داده‌های ردیابی کشتی‌ها، بخشی از این محموله‌ها از طریق انتقال بار میان نفتکش‌ها در نزدیکی عمان جابه‌جا شده‌اند. حجم گاز مایع شناسایی‌شده حدود ۴.۱ میلیون بشکه برآورد شده است.با این حال، بعید است که این صادرات محدود بتواند کاهش درآمد ناشی از توقف صادرات نفت خام را جبران کند. فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا نیز می‌گوید محاصره همچنان برقرار است و از زمان اجرای دوباره آن در ژوئیه، ۱۳۵ کشتی وادار به بازگشت شده‌اند.جنگ فرسایشی اقتصادیعبدالناصر همتی، رئیس‌کل بانک مرکزی، ادعای فروپاشی اقتصاد کشور را رد کرده و گفته است دولت بر مهار تورم، حفظ ثبات مالی و تامین ارز کالاهای اساسی تمرکز دارد.اما محمد فرزانگان معتقد است پرسش اصلی این است که دولت تا چه زمانی می‌تواند فشار اقتصادی را مدیریت کند، پیش از آنکه کاهش قدرت خرید خانوارها و اختلال در فعالیت‌های اقتصادی به فشار سیاسی جدی‌تری تبدیل شود.واشنگتن نیز با محدودیت‌های خود روبه‌روست. حفاظت نظامی از کشتیرانی در خلیج فارس پرهزینه است و افزایش قیمت انرژی می‌تواند در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای سوم نوامبر فشار سیاسی بر دولت ترامپ را بیشتر کند.در نهایت، دو طرف بر سر توان تحمل هزینه‌ها رقابت می‌کنند: آمریکا امیدوار است قطع درآمد نفتی، تهران را به پذیرش شروطش وادار کند؛ در مقابل، جمهوری اسلامی ممکن است محاسبه کند که می‌تواند فشار اقتصادی را بیش از مدت زمانی تحمل کند که واشنگتن حاضر است هزینه‌های نظامی و سیاسی ادامه جنگ را بپردازد.به این ترتیب، توقف صادرات دریایی نفت خام ایران اگرچه دستاوردی مهم برای کارزار فشار اقتصادی آمریکاست، هنوز مشخص نمی‌کند که این فشار به توافق سیاسی منجر خواهد شد یا کاهش منابع ارزی، افزایش مشکلات معیشتی و ادامه ناامنی در تنگه هرمز، جنگ فرسایشی دو کشور را وارد مرحله دشوارتری خواهد کرد.