قحطی تاریخی سودان در آخرین بحران گرسنگی تکرار می شود

حافظه جمعی سودان مدت‌هاست که داستان‌هایی از تراژدی‌های ناشی از قحطی را در خود دارد. اکنون که جنگ کشور را به عمق یک بحران غذایی فاجعه بار سوق می دهد، مورخان و فعالان بشردوستانه نگران هستند که برخی از این وحشت ها تکرار شوند.

جنگ مداوم بین ارتش سودان و نیروهای پشتیبانی سریع شبه‌نظامی که در آوریل 2023 آغاز شد، این کشور را در یکی از بدترین بحران‌های غذایی مدرن خود فرو برده است و شرایط از سال 2024 به شدت بدتر شده است.

سودان قبلا قحطی های شدیدی را متحمل شده بود که اغلب به دلیل خشکسالی و سایر شوک های زیست محیطی باعث ایجاد یا بدتر شدن آنها می شد. با این حال، بحران گرسنگی فعلی، که باعث قحطی در سودان در سال‌های 2024 و 2025 شده است، توسط یک عامل انسان‌ساخته به وجود آمده است: جنگ.

یکی از اولین بحران‌های مهم غذایی ثبت‌شده در سودان کنونی در سال 1684 و در زمان سلطنت فونج رخ داد. بحرانی که چندین سال به طول انجامید، کمبود شدید غلات را در مرکز سودان به همراه داشت. گزارش های تاریخی افرادی را توصیف می کنند که به ناامیدی سوق داده شده اند و در برخی موارد مجبور به خوردن گوشت سگ شده اند. گرسنگی باعث آوارگی دسته جمعی و همچنین شیوع مرگبار آبله شد.

بحران‌های مشابه ناشی از اقلیم در سال 1750 و دوباره بین سال‌های 1835 و 1838 در دوره حکومت عثمانی-مصری ثبت شد که با خشکسالی شدید و سطح پایین آب رودخانه نیل تشدید شد.

قحطی که عمیقا در حافظه مردم سودان جا افتاده بین سالهای 1888 و 1889 در زمان حکومت خلیفه عبداللهی الطعشی رخ داد.

خشکسالی، هجوم ملخ و درگیری با هم باعث گرسنگی و مرگ گسترده شدند. برخی تخمین‌های تاریخی تعداد کشته‌شدگان را بیش از یک میلیون نفر نشان می‌دهند، اگرچه تعیین ارقام دقیق از آن دوره دشوار است. گزارش شده است که بحران به قدری شدید بوده است که برخی از خانواده ها به جای رفتن به بیرون برای گدایی غذا، خود را در خانه هایشان می بندند تا بمیرند.

سودان در طول قرن بیستم دوره های بیشتری از کمبود مواد غذایی را تجربه کرد. خشکسالی و برداشت ضعیف در دوره استعماری نیمه اول قرن، مقامات را مجبور می کرد که غلات را از خارج وارد کنند.

سپس، در سال 1984، در زمان حکومت جعفر نیمیری، یک خشکسالی ویرانگر غرب سودان، از جمله دارفور و کردوفان را تحت تاثیر قرار داد، جایی که تلفات گسترده محصولات و دام رخ داد و صدها هزار نفر از مناطق روستایی به پایتخت، خارطوم آواره شدند.

برخلاف بسیاری از آن بحران‌های تاریخی، قحطی کنونی کاملا ساخته دست بشر است.

جنگ تولید و تجارت کشاورزی را مختل کرده، کشاورزان را مجبور به ترک زمین های خود کرده و انتقال مواد غذایی و کمک های بشردوستانه در سراسر کشور را با مشکل مواجه کرده است.

عبدالله التیجانی، مورخ اجتماعی و فعال بشردوستانه، به ابعاد بی سابقه فاجعه کنونی اشاره کرد.

التیجانی به الجزیره گفت: «بیشتر قحطی های قبلی اغلب به مناطق خاصی محدود می شد، همانطور که در سال 1984 اتفاق افتاد، یا مناطقی در جنوب سودان قبل از جدایی سودان در [2011]، در حالی که پایتخت و شهرهای بزرگ همچنان از ملزومات زندگی و خدمات برخوردار بودند».

او گفت که این بار گرسنگی و سقوط خدمات اولیه در سراسر کشور گسترش یافته است.

التیجانی افزود: «بحران همه‌جانبه غذایی قلب مراکز عمده شهری و کشاورزی در ایالت‌های خارطوم، گزیرا، سنار، دارفور و کردوفان را درنوردیده است و باعث آواره شدن میلیون‌ها شهروند در داخل و خارج از کشور شده است».

وی به آنچه وی «تخریب سیستماتیک زیرساخت‌ها، اختلال در پروژه‌های بزرگ کشاورزی و هدف قرار دادن بازارها، نانوایی‌ها و محصولات کشاورزی» و همچنین اختلال در سیستم بانکی و شبکه‌های ارتباطی که کل مناطق را منزوی کرد، اشاره کرد.

التیجانی همچنین به «محدودیت‌های دسترسی بشردوستانه و تأخیر در اعطای مجوز عبور برای امدادگران» اشاره کرد. او طرف های متخاصم را متهم کرد که از کنترل بر ذخایر مواد غذایی به عنوان ابزار جنگ استفاده می کنند و در عین حال هشدار داد که بودجه بین المللی به اندازه بحران کمتر شده است.

مقیاس بحران به دلیل پتانسیل کشاورزی سودان شدید است. این کشور دارای منابع عظیمی از جمله حدود 200 میلیون هکتار (81 میلیون هکتار) زمین قابل کشت، آب فراوان از رود نیل و منابع دامی گسترده است، اما پتانسیل سودان به عنوان یک سبد نان جهانی هنوز محقق نشده است.

محمد عبدالرحمن، محقق اقتصادی، توضیح داد که بحران امنیت غذایی کنونی منعکس کننده شکاف توسعه آشکار و ضعف طولانی مدت در بخش کشاورزی سودان است که با جنگ همراه شده است.

عبدالرحمن گفت: «جنگ‌ها و درگیری‌های مسلحانه از جمله تأثیرگذارترین عوامل بر تولید مواد غذایی هستند، همراه با آواره شدن کشاورزان از زمین‌هایشان، نبود ثبات سیاسی و سیاست‌های کشاورزی، بودجه ضعیف و تضمین‌های دولتی و اتکا به روش‌های سنتی کشاورزی».