چه کسی در دیپلماسی ایران و آمریکا اول حرکت می کند؟

برای نزدیک به دو دهه، یک سوال ذهن دیپلماسی ایران و آمریکا را درگیر کرده است: چه کسی باید اول حرکت کند؟ از اوایل دهه 2000، واشنگتن و تهران بارها با یک معضل روبرو بوده اند: آیا ایران باید فعالیت های هسته ای خود را قبل از دریافت تسهیلات اقتصادی محدود کند یا اینکه ایالات متحده باید قبل از انتظار امتیاز از ایران، فشار را کاهش دهد؟ با این حال، آخرین بحران دیپلماتیک نشان می دهد که اینها دیگر ممکن است سوالات درستی نباشند.

چالش واقعی این نیست که چه کسی اول حرکت می کند. این است که آیا هر دو طرف می توانند با هم حرکت کنند.

این سوال در بحبوحه آخرین مناقشه بر سر تنگه هرمز دوباره ضروری شده است. تهران پیشنهاد بازگشایی آبراه را در صورت رعایت یک سری شروط از جمله رفع محاصره دریایی، کاهش تحریم‌ها و ارائه تضمین‌هایی در برابر حملات مجدد داده است. تهران استدلال می کند که مذاکرات نمی تواند در شرایط فشار و تقابل آغاز شود. با این حال، واشنگتن اصرار دارد که هر فرآیند دیپلماتیک تجدید شده باید از ابتدا به موضوع هسته ای بپردازد.

این اختلاف نشان دهنده مشکل اصلی مذاکرات فعلی است: هر دو طرف قبل از برداشتن اولین قدم، خواستار اقدامات اعتمادسازی هستند. تاریخ نشان می دهد که این معضل قبلا از طریق مکانیسم های مبتنی بر کنش متقابل حل شده است.

برنامه اقدام مشترک 2013 بین ایران و 1+5 - پنج عضو دائمی شورای امنیت سازمان ملل متحد و آلمان - حول یک رویکرد موقت ساخته شد که در آن هر دو طرف اقدامات محدود و برگشت پذیر را پذیرفتند. ایران با محدودیت هایی در بخش هایی از برنامه هسته ای خود، از جمله محدودیت در سطوح غنی سازی و نظارت بیشتر موافقت کرد، در حالی که ایالات متحده و شرکای آن کاهش محدود تحریم ها را ارائه کردند.

این رویکرد بعدا به برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) 2015 تبدیل شد. این توافق محدودیت‌های سختی را برای غنی‌سازی اورانیوم ایران با سقف 3.67 درصد ایجاد کرد و در عین حال نظارت آژانس بین‌المللی انرژی اتمی (IAEA) را گسترش داد و در ازای محدودیت‌های هسته‌ای، کاهش تحریم‌ها را ارائه کرد.

اجرای برجام یک فرآیند مرحله‌ای را دنبال کرد. ابتدا توافق در ژوئیه 2015 و پس از آن روز تصویب در اکتبر و سپس روز اجرا در ژانویه 2016 پس از اینکه آژانس تعهدات اولیه هسته ای ایران را راستی آزمایی کرد. تنها پس از راستی‌آزمایی، کاهش عمده تحریم‌ها آغاز شد.

درس این تجربه این نیست که توافقات مبتنی بر توالی همیشه شکست می خورند. بلکه این است که توالی بدون تضمین های سیاسی بادوام آسیب پذیر است.

زمانی که آمریکا در سال 2018 از برجام خارج شد و تحریم ها را بازگرداند، ایران به این نتیجه رسید که تعهدات فنی به تنهایی کافی نیست. از منظر ایران، مشکل اصلی عدم وجود تضمین هایی بود که توافق آینده از تغییرات سیاسی در واشنگتن جان سالم به در می برد.

اما ایالات متحده نگرانی های خاص خود را دارد. سیاستگذاران ایالات متحده استدلال می کنند که لغو تحریم ها باید با تعهدات قابل راستی آزمایی ایران، به ویژه در مورد برنامه هسته ای مرتبط باشد. آنها نگرانند که ارائه زودهنگام منافع اقتصادی بتواند اهرم واشنگتن را کاهش دهد.

این قوی‌ترین استدلال علیه گام‌های همگام است: منتقدان استدلال می‌کنند که بی‌اعتمادی عمیق، اجرای همزمان را غیرواقعی می‌کند. آنها هشدار می دهند که ایران می تواند از کمک های اقتصادی برای بازسازی توانایی های خود استفاده کند، در حالی که واشنگتن نگران است که مزیت مذاکره خود را از دست بدهد.

اما پاسخ این است که عمل متقابل را رها نکنید. پاسخ این است که مکانیسم های تایید قوی تری طراحی کنیم. یک مدل کارآمد تنها به اعتماد متکی نیست. این بر تأیید تکیه خواهد داشت.

برای مثال، بازگشایی تنگه هرمز می‌تواند با کاهش تدریجی محدودیت‌ها همراه باشد و هر مرحله توسط یک شخص ثالث نظارت شود. قطر، با توجه به نقش میانجی اش، می تواند به تسهیل ارتباطات کمک کند، در حالی که مسائل فنی هسته ای می تواند تحت راستی آزمایی بین المللی از طریق آژانس بین المللی انرژی اتمی باقی بماند.

اصل ساده خواهد بود: هر اقدام ایران یک پاسخ واضح و مشخص از سوی ایالات متحده خواهد داشت و هر گام ایالات متحده دارای یک تعهد قابل اندازه گیری ایران خواهد بود.

این رویکرد واقع بینانه تر از درخواست امتیازات یکجانبه است زیرا به هر دو دولت فضای سیاسی در داخل می دهد. به نظر نمی رسد هیچ یک از طرفین تحت فشار تسلیم شوند. هر دو می توانند استدلال کنند که در ازای آن چیزی دریافت می کنند.

دیپلماسی اخیر تا حدی در این مسیر حرکت کرده است. یادداشت تفاهم ژوئن میان آمریکا و ایران با حمایت قطر و سایر میانجی‌گران، تلاش کرد مکانیسم‌هایی برای کاهش تنش‌ها از جمله مسائل مربوط به عملیات نظامی و آزادی دریانوردی در تنگه هرمز ایجاد کند. بحث‌های بعدی شامل کمیته‌های فنی و مکانیسم‌های نظارتی طراحی‌شده برای مدیریت اجرا بود.

میانجیگری قطر نیز به طور فزاینده ای قابل توجه شده است. دوحه تلاش کرده است تا شکاف بین تقاضای تهران برای اقدامات اعتمادساز قبل از مذاکرات و اصرار واشنگتن بر محور باقی ماندن موضوعات هسته ای را پر کند.

پیام اخیر معاون رئیس جمهور آمریکا جی دی ونس به مقامات ایرانی نیز منعکس کننده این معضل بود. واشنگتن تمایل خود را برای بررسی مجدد مذاکرات نشان داد، اما اصرار داشت که موضوع هسته ای بخشی از بحث باقی بماند. در همین حال، تهران به این استدلال ادامه داده است که قبل از موفقیت در مذاکرات گسترده تر، باید فشارها کاهش یابد.

بنابراین سوالی که هر دو پایتخت با آن روبرو هستند این نیست که آیا مصالحه امکان پذیر است یا خیر. این است که آیا آنها می توانند فرآیندی را طراحی کنند که در آن سازش از نظر سیاسی قابل دوام باشد.

خاورمیانه قبلا بهای گزافی را برای این باور پرداخته است که فشار به تنهایی می تواند نتایج استراتژیک ایجاد کند. تشدید تنش نظامی، اختلالات اقتصادی و عدم اطمینان انرژی محدودیت های رویارویی را نشان داده است.

آزمون دیپلماتیک بعدی این نخواهد بود که آیا ایران یا آمریکا مایل به دادن اولین امتیاز هستند. این خواهد بود که آیا هر دو طرف آماده پذیرش فرمول دشوارتر اما کاربردی تر هستند: نه اعتماد قبل از اقدام، بلکه اقدام تأیید شده که به تدریج اعتماد ایجاد می کند.

آینده دیپلماسی ایران و آمریکا ممکن است به جایگزینی سیاست حرکت اول با انضباط حرکت هماهنگ بستگی داشته باشد.

نظرات بیان شده در این مقاله متعلق به خود نویسنده است و لزوما منعکس کننده موضع تحریریه الجزیره نیست.