آنچه دانش آموزان اروپایی می توانند از همسالان صرب خود بیاموزند

در حالی که اروپا در دو سال گذشته در خواب بود، صربستان کاملا بیدار بود. یک جنبش دانشجویی سراسری پایه‌های یک دولت عمیقا ریشه‌دار را به لرزه درآورد و روز یکشنبه یک ضربه انتخاباتی بی‌سابقه به آن وارد کرد – کاری که احزاب اپوزیسیون بیش از یک دهه نتوانسته بودند انجام دهند.

تا قبل از اعلام نتایج انتخابات، جنبش دانشجویی صربستان تا حد زیادی توسط رسانه های بین المللی نادیده گرفته شد. دانش آموزان را جوانانی ساده لوح، بی ربط و ناراضی می دیدند.

اینکه دنیا و رئیس جمهور الکساندر ووچیچ آنها را دست کم گرفته بودند شاید به نفع آنها بود. اما دانشجویان صرب فقط به اعتماد بیش از حد حریف خود تکیه نکردند. برای تقریبا دو سال، آنها یک الگوی جایگزین از سیاست را ساختند و به کار گرفتند که به زودی نمایان شد و در نهایت در انتخابات پیروز شد.

اگرچه اعتراضات دانشجویی به دلیل یک حادثه خاص - مرگ 16 نفر در ریزش سایبان قطار در یک ایستگاه تازه بازسازی شده در سال 2024 - آغاز شد - خشم آنها ریشه های عمیق تری داشت.

دانش‌آموزان و خانواده‌هایشان از همه طرف تحت فشار قرار گرفته بودند: توسط نخبگان محلی که فساد و سوءمدیریت آن‌ها استانداردهای زندگی را کاهش داده و آنها را در مخمصه فرو برد. و توسط شرکت های بین المللی، که این فساد را تغذیه می کردند، در حالی که مشاغل غیر استاندارد با چشم انداز کمی از تحرک اجتماعی را ارائه می دادند.

اعتراضاتی که دانشجویان آغاز کردند اولین اعتراض علیه ووچیچ و دولت او نبود. اما چیزی که این بار متفاوت بود این است که آنها مستقل ماندند: نه با هیچ یک از احزاب سیاسی داخلی و نه هیچ یک از چهار ابرقدرتی که صربستان با آنها سر و کار دارد - روسیه، چین، اتحادیه اروپا و ایالات متحده.

دانشجویان توانستند فشار را حفظ کنند زیرا به سیاست موجود نپیوستند. اکثر احزاب اپوزیسیون صربستان کوچک، متمرکز و به طور فزاینده ای از بحران هایی که مردم هر روز با آن مواجه هستند، جدا هستند. آنها همچنین در برابر فساد در کشوری که به سرمایه گذاری و اعتبار خارجی وابسته است آسیب پذیر هستند. معاشرت با آنها برای جنبش مضر بود.

در عوض، دانشجویان صحنه سیاسی بدیل خود را ایجاد کردند. در سراسر کشور، آنها دانشگاه ها را محاصره و تصرف کردند و آموزش عالی را به بن بست رساندند. آنها میدان ها را پر از تظاهرات و تظاهرات مسالمت آمیز کردند. آنها سازه های خود را برای اداره امور خود در ساختمان های اشغالی راه اندازی کردند.

این خوداتکایی قوی در دانشکده علوم فنی در نووی ساد - بزرگترین دپارتمان دانشگاه صربستان، با بیش از 16000 دانشجو - که برای اولین بار در مارس 2025 از آن بازدید کردم، آشکار شد. من به آنجا دعوت شدم تا با دانشجویان صحبت کنم.

دانشکده هیچ شباهتی به قبل نداشت. نگهبانان دانش آموز ورودی ها را با تجهیزات ارتباطی و حصارهای فلزی کنترل می کردند. صفحه نمایش های LED در راهروها برگزاری جلسات عمومی و سخنرانی های جایگزین را برای دانش آموزان اعلام کرد. اتاق‌هایی مملو از مواد غذایی بود که بر اساس نوع طبقه‌بندی شده بودند، و تجهیزات پزشکی، با پرستاران دانشجو که از هر کسی که نیاز داشت مراقبت می‌کردند. آشپزخانه ها، اتاق های مطالعه و مدیریت دانشجویی نیز در دانشکده دیده می شود.

بحث‌ها در مورد مسائل سیاسی و اقتصادی جاری مورد علاقه صربستان، که توسط بخش‌های آموزشی جایگزین دانشجویان سازمان‌دهی می‌شد، اغلب شامل 300 تا 400 دانش‌آموز بود و پنج یا شش ساعت طول می‌کشید و موضوعاتی را پوشش می‌داد که بعدا وارد برنامه انتخاباتی جنبش شد.

این سطح از سازماندهی که حول جلسات عمومی دانشجویان متمرکز شده بود، موجب احترام عموم مردم شد و آنها را قادر ساخت تا در برابر تلاش های پلیس برای بیرون راندن آنها مقاومت کنند. هر چه حکومت و دستگاه سرکوبش بیشتر به آنها حمله می کرد، مردم بیشتر در کنار آنها می ایستادند.

با عمیق تر شدن این پیوند بین دانشجویان و جمعیت گسترده تر، مشارکت دموکراتیک گسترش یافت. در ماه مارس 2025، که از حملات بیشتر و بیشتر رنج می بردند، دانشجویان از مردم خواستند تا مجامع شهروندی مشابه جلسات عمومی دانشجویی تشکیل دهند تا به آنها در جستجوی عدالت برای 16 کشته در نووی ساد کمک کنند.

در حالی که دولت صربستان به استراتژی سرکوبگرانه خود ادامه داد، دانشجویان دریافتند که تغییر ضروری است و اولین تقاضای عمومی را برای انتخابات زودهنگام مطرح کردند.

رویکرد آنها به سیاست انتخاباتی همان رویکرد آنها برای اعتراض بود: مستقل، شفاف و دموکراتیک.

دانش آموزان به طور جمعی تصمیم گرفتند. آنها دانشگاهیان و فعالانی را انتخاب کردند که آنها را به دانشکده های تحت اشغال خود دعوت کرده بودند تا با چهره های شناخته شده عمومی گفتگو و مناظره کنند. توزیع جنسیتی بین مردان و زنان و بین مناطق مختلف دانشگاهی برابر بود.

به طور جمعی تصمیم گرفته شد که سیاستمداران مستقر نامزد نشوند. دانشجویان تصریح کردند که ادغام شدن در یک نوع سیاست مبتنی بر رهبری را که در سراسر اروپا در حال شکست بود، رد می‌کنند.

کاندیداها پس از مصاحبه با دانشجویان انتخاب شدند. تابستان گذشته، من به یکی از این جلسات مصاحبه در نزدیکی نووی ساد دعوت شدم. یک گروه بزرگ متشکل از 300 دانشجو بودند که از هر نامزد سوال پرسیدند. تلفن ها باید بیرون گذاشته می شد.

اینجا محل سکونت نوع جدیدی از سیاست بود: تصمیمات نه در مقر حزب توسط عده معدودی، بلکه توسط شبکه ای از مجامع، کمیته های محلی و نهادهای غیررسمی اتخاذ می شد. بدون رهبر بود و در آن لحظه خاص کار کرد.

لیست دانشجویان هم اکنون مذاکراتی را برای تشکیل دولت آغاز کرده است. چالش های پیش رو بسیارند. جبران خسارت 14 سال گذشته دشوار خواهد بود. اما چالش برانگیزتر، عرصه پیچیده ژئوپلیتیکی است که دولت جدید با آن روبرو خواهد شد.

اولین آزمایش به زودی خواهد آمد. لیست دانشجویی در برنامه انتخاباتی خود تصریح کرد که نسل کشی غزه را محکوم می کند و در آن شریک نخواهد بود. چگونه این اصل به عمل تبدیل می شود؟

اگر دولت جدید بخواهد از برنامه انتخاباتی فهرست دانشجویان تبعیت کند، حداقل باید صادرات اسلحه به اسرائیل را متوقف کند.

این یک ژست نمادین نخواهد بود. این به معنای گسترش تغییرات سیاسی به دست آمده در انتخابات به حوزه اقتصادی، ایجاد آشفتگی در روابط خارجی صربستان و به چالش کشیدن جایگاه این کشور در نظم ژئوپلیتیک گسترده تر است. این می تواند یک لحظه واقعا انقلابی باشد.

با توجه به وزن صنعتی صنعت تسلیحات، همکاری امنیتی صربستان با اسرائیل و اتکای آن به سرمایه گذاری خارجی، چنین تصمیمی می تواند مقاومت منافع داخلی و فشار شرکای خارجی را برانگیزد.

در این زمینه، تعجبی نداشت که تأثیرگذاران محافظه کار مستقر در ایالات متحده در روزهای پایانی مبارزات انتخاباتی مداخله کردند و حمایت از ووچیچ را به عنوان دفاع از هویت مسیحی صربستان در برابر «اسلامی شدن» و به اصطلاح تهدید مسلمانان ترسیم کردند.

در همین حال، کنفرانس کنش سیاسی محافظه‌کاران (CPAC) - یک سازمان محافظه‌کار قدرتمند ایالات متحده - قرار است در ماه نوامبر فصل صربستان را باز کند و انتظار می‌رود که ووچیچ نقش اصلی را ایفا کند.

هرگونه تغییر در روابط صربستان با ابرقدرت‌ها فهرست دانشجویی، توانایی آن برای بقای یک نیروی حاکم و ظرفیت آن برای مدیریت تنش‌ها و در عین حال اجتناب از درگیری در داخل صربستان را آزمایش می‌کند.

به همین دلیل است که پرونده صربستان فراتر از بالکان اهمیت دارد. اروپا که با جنبش های دانشجویی خود در بلژیک، فرانسه، ایتالیا و اسپانیا مواجه است، تا حد زیادی آنچه را که در صربستان اتفاق افتاد نادیده گرفته است.

اما اگر جامعه مدنی در کشورهای هسته قاره تحت فشار اقتصادی فزاینده شروع به فروپاشی کند، آزمایش سیاسی که دانشجویان صرب با موفقیت به پایان رساندند ممکن است ارزشمند باشد.

سوال دیگر این نیست که آیا می توان از صربستان درس گرفت، بلکه این است که آیا اروپا آماده است از آنها درس بگیرد - یا یک بار دیگر به دور نگاه کند، تا زمانی که بحران به درب خود برسد.

نظرات بیان شده در این مقاله متعلق به خود نویسنده است و لزوما منعکس کننده موضع تحریریه الجزیره نیست.