آنچه ساختن فیلمی درباره ایران به من درباره قدرت آموخت

زنان جوان ایرانی در 23 آوریل 2026 با هم در امتداد پیاده‌روی در مرکز شهر تهران قدم می‌زنند. —مرتضی نیکوبازل-نور عکس-گتی ایماژ

بیش از یک دهه پیش در تهران، طاهره نوری، زنی خانه دار 35 ساله، به همراه دو دختر نوجوانش شوهرش را کشتند. آنها جسد او را زیر کف اتاق نشیمن، زیر میز قهوه دفن کردند. طاهره سال‌ها آزار و اذیت را متحمل شده بود و تمام تلاش‌های او برای طلاق از طریق دادگاه‌های خانواده ایران ناکام مانده بود. خشونت بخشی از زندگی فرزندان او و همچنین زندگی او شده بود. او احساس می کرد که راه دیگری وجود ندارد.

وقتی برای اولین بار داستان او را شنیدم، نمی توانستم به فاصله بین درخواست طلاق و دفن شوهر زیر زمین فکر نکنم. در آن سال ها چه اتفاقی افتاده بود؟ چگونه کشتن او تنها راه فرار او به نظر می رسید؟

زمانی که من و کارگردان همکارم فرزاد جعفری شروع به ساختن فیلمی درباره طاهره «چشم در برابر چشم» کردیم، او 14 سال را در زندان زیر تهدید اعدام سپری کرده بود. تحت نظام قصاص ایران، خانواده شوهرش می‌توانستند در ازای دریافت دیه یا دیه، او را اعدام کنند یا او را ببخشند. آزادی موقت او به قید وثیقه به او فرصتی داد تا در مذاکرات درباره سرنوشت خود شرکت کند. فرزندان او که اکنون بالغ شده اند، در تلاش بودند تا پولی را جمع آوری کنند که ممکن است جان مادرشان را نجات دهد.

انتظار داشتم که فیلمی در درجه اول درباره طاهره و درام تراژیک زندگی او بسازم: خشونتی که او متحمل شده بود، سیستم قانونی که او را به دام انداخته بود و احتمال اعدامش. در عوض، ساختن فیلم درک من را از قدرت جامعه مدنی ایران تغییر داد.

درس های ایرانی

در طول تحقیقات خود، با فعالانی آشنا شدیم که وقت و توجه خود را صرف کمک به افرادی که با مجازات اعدام روبرو هستند، گذاشته بودند. اینگونه بود که با فرخنده جبارزادگان، فعال ضد اعدام و زنانی که در کنار او داوطلب شده بودند، آشنا شدم. آنها وکلا، مددکاران اجتماعی، فعالان و شهروندان عادی بودند که یاد گرفته بودند از یک سیستم قانونی استفاده کنند که خانواده ها اغلب به تنهایی با آن مبارزه می کردند. آنها از طریق یک سازمان واحد کار نکردند یا از یک برنامه رسمی پیروی نکردند. بسیاری از کار آنها بدون دستمزد بود. گاهی اوقات آنها به سادگی می دانستند که با چه کسی تماس بگیرند.

در ابتدا، من به این به عنوان یک پاسخ عملی به یک سیستم شکسته فکر کردم. اما هر چه بیشتر تماشا می‌کردم، واضح‌تر می‌شد که چیز مهم‌تری می‌دیدم. این زنان نوعی زیرساخت غیررسمی مراقبت ایجاد کرده بودند. آنها می دانستند که کدام درها ممکن است باز شوند. آنها می دانستند که چگونه به خانواده ای عزادار نزدیک شوند. آنها می دانستند چه زمانی بحث کنند و چه زمانی گوش دهند. آنها می‌دانستند که گفتن به بستگان غمگین که اشتباه می‌کنند خشمگین بمانند، نمی‌تواند آنها را متقاعد کند که فردی را که کسی را که دوستش داشتند، ببخشند.

این فعالان زن ساعت‌ها با بستگان همسر طاهره می‌نشستند و از آنها می‌خواستند در این مورد تجدید نظر کنند. آن‌ها به خشم گوش می‌دادند بدون اینکه آن را کنار بگذارند. وقتی صحبت ها به پول تبدیل شد، سعی کردند مقدار دیه خواسته شده را در دسترس خانواده طاهره قرار دهند. با تماشای آنها متوجه شدم که چقدر مهارت لازم است تا آنچه را که از بیرون مانند یک مکالمه معمولی به نظر می رسد، حفظ کنم. آنها در حال مذاکره با خانواده‌ای بودند که تصمیمشان با غم، خشم، ایمان و پول همراه بود و می‌توانست تعیین کند که طاهره زنده است یا مرد.

و آنها این کار را بدون قدرت مجبور کردن کسی انجام می دادند.

خود طاهره هم باید گوش می دادند. پس از 14 سال زندان، او به طور قابل درک عصبانی بود و احساس می کرد که به اندازه کافی مجازات شده است. فرزندان او ناامید بودند تا از اعدام او جلوگیری کنند. طاهره همیشه با افرادی که به او کمک می کردند موافق نبود. او اغلب در برابر توصیه های آنها مقاومت می کرد یا از این روند ناامید می شد. آنها به یک قربانی ایده آل یا حتی همیشه سپاسگزار کمک نمی کردند. داوطلبان به کار با او ادامه دادند و به یک فرد پیچیده در یک موقعیت غیرممکن پاسخ دادند.

در حال گشت و گذار در تهران

در ساخت این فیلم انتظار داشتم با محدودیت های فراوانی که جامعه ایران و نظام حقوقی دینی آن بر زنان تحمیل می کرد، مواجه شوم. انتظار داشتم ببینم که چگونه قانون به آنها ظلم کرد و آنها را شکست داد. چیزی که من را شگفت زده کرد این بود که چقدر زنان یاد گرفته بودند که در آن محدودیت ها تمرین کنند. آن تأثیر به ندرت چشمگیر بود. اغلب به شکل اصرار بی سر و صدا بود، خواه به معنای برقراری تماس تلفنی دیگر، یافتن واسطه دیگری یا نشستن با کسی که قبلا نه گفته بود.

کار آنها باعث شد در مورد معنای جامعه مدنی در کشوری که در آن نهادهای رسمی حمایت های لازم را برای مردم فراهم نکنند، متفاوت فکر کنم. ما اغلب جامعه مدنی را در قالب سازمان ها، نهادها و جنبش های عمومی در نظر می گیریم. اما می تواند اشکال کمتر قابل مشاهده نیز داشته باشد. این می تواند از دانش منتقل شده از فردی به فرد دیگر، روابط ایجاد شده در طول سالها و تمایل به مداخله در زندگی شخصی که نه دوست است و نه خویشاوند رشد کند. زنانی که من ملاقات کردم دقیقا این نوع شبکه را توسعه داده بودند.

کار آنها همچنین فرضیه‌ای را که من در مورد معنای زندگی تحت یک سیستم محدودکننده داشتم به چالش کشید. به‌ویژه از خارج از ایران، تصور مردمی که تحت چنین سیستم‌هایی عمدتا ناتوان هستند، آسان است. اما قدرت صرفا به این دلیل که دولت قدرتمند است از بین نمی رود. قدرت به جاهای دیگر منتقل می شود. افرادی که تحت حکومت های مستبد زندگی می کنند هنوز هم می توانند از طریق روابط، دانش، شبکه های اجتماعی و متقاعدسازی قدرت و نفوذ خود را اعمال کنند.

زنانی که به طاهره کمک می کردند نتوانستند قانون را بازنویسی کنند. آنها نتوانستند خانواده شوهرش را مجبور کنند که او را ببخشند. آنها نتوانستند خشونتی را که قبلا رخ داده بود خنثی کنند. اما آن‌ها می‌توانستند امکاناتی را در سیستمی که به نظر می‌رسید تعداد کمی از آن را ترک می‌کرد، باز کنند. و این طرز فکر من را در مورد ایران تغییر داد. از طریق داستان طاهره متوجه شدم که ایران جامعه ای نیست که به سادگی تحت ستم قوانینش قرار گرفته باشد. ایران همچنین جامعه‌ای پر از افرادی است که در هدایت نظام حقوقی و سیاسی کشور مهارت فوق‌العاده‌ای پیدا کرده‌اند.

نبوغی که این فعالان ایرانی توسعه داده بودند، خود تا حدی نتیجه شکست نهادهای اطرافشان بود. ای کاش مجبور نمی شدند وقت خود را صرف متقاعد کردن خانواده ها برای نجات خانواده های در معرض اعدام کنند. تلاش‌های آنها نمی‌تواند جایگزین قوانینی شود که زنان را در برابر خشونت محافظت می‌کند یا سیستم قضایی که با آنها منصفانه رفتار می‌کند. اما کار آنها چیزی را آشکار می‌کند که وقتی تنها چیزی که از ایران می‌بینیم دولت آن است، به راحتی از دست می‌دهیم: تداوم جمعیتی درگیر از نظر اجتماعی و فرهنگی که توانایی خود را برای عمل تسلیم نکرده‌اند.

داستان طاهره با شکست نهادها آغاز شد. زنی سعی کرد از ازدواج سوء استفاده کند و نتوانست. خشونت بالا گرفت. در نهایت، او و دخترانش متجاوزی را که معتقد بودند نمی توانند فرار کنند، کشتند. اما ماجرا به همین جا ختم نشد. در اطراف طاهره افرادی بودند که نمی پذیرفتند که سرنوشت او از پیش تعیین شده است. آنها نتوانستند قتل را پاک کنند. آنها نتوانستند نظام را عادلانه بسازند. آنها نمی توانستند بخشش را تضمین کنند. آنها می توانستند دخالت کنند و انجام دادند.