از ببرها تا لاک‌پشت‌ها: موفقیت‌های حفاظت که امید به حیات‌وحش را زنده می‌کند

تنوع زیستی همچنان با «شتاب نگران‌کننده‌ای» رو به زوال است، اما کارشناسان تاکید دارند هنوز دلایل امیدواری وجود دارد.پژوهش تازه صندوق جهانی طبیعت و انجمن جانورشناسی لندن (ZSL) هشدار می‌دهد که در یک دوره ۵۲ ساله، اندازه جمعیت‌های حیات‌وحش تحت پایش به طور میانگین ۷۳ درصد کاهش یافته است.شاخص سیاره زنده (LPI) دنبال می‌کند که جمعیت گونه‌ها در سراسر جهان چه وضعیتی دارند و بر پایه حدود ۳۵ هزار و ۸۰۳ روند جمعیتی و ۵ هزار و ۷۹۰ گونه از مهره‌داران، از جمله دوزیستان، پرندگان، ماهی‌ها، پستانداران و خزندگان استوار است.تازه‌ترین یافته‌های این شاخص که در گزارش سیاره زنده ۲۰۲۶ صندوق جهانی طبیعت منتشر شده، نشان می‌دهد که میانگین کاهش جمعیت‌های پایش‌شده حیات‌وحش بین سال‌های ۱۹۷۰ تا ۲۰۲۲ به ۲.۵ درصد رسیده است.LPI از تغییرات اندازه جمعیت‌ها برای مشخص کردن این استفاده می‌کند که آیا به طور میانگین فراوانی نسبی گونه‌های مهره‌دار تحت پایش افزایش یافته، کاهش یافته یا ثابت مانده است. این به آن معنا نیست که امروز در مجموع ۷۳ درصد حیوانات وحشی کمتری نسبت به سال ۱۹۷۰ وجود دارد.کاهش جمعیت حیات‌وحش ناشی از چیست؟پژوهش تازه هشدار می‌دهد که از دست رفتن و تخریب زیستگاه‌ها رایج‌ترین تهدیدی است که جمعیت‌های تحت پایش حیات‌وحش را متاثر می‌کند و پس از آن بهره‌برداری بیش از حد، تغییرات اقلیمی، آلودگی، گونه‌های مهاجم و بیماری قرار دارند.گزارش می‌نویسد: «این تهدیدها به نوبه خود ناشی از ناکامی‌های ساختاری گسترده در نظام‌های غذا، انرژی و مالی هستند.»بیشترین کاهش‌ها در آمریکای لاتین و منطقه کارائیب، آفریقا و آسیا و اقیانوس آرام دیده می‌شود.در اروپا و آمریکای شمالی، تاثیرات گسترده بر طبیعت پیش از این رخ داده بود و تنوع زیستی در سال پایه ۱۹۷۰ در وضعیتی بدتر قرار داشت؛ نکته‌ای که توضیح می‌دهد چرا روند منفی در این مناطق ضعیف‌تر است.«پیشرفت از پیش آغاز شده است»با وجود یافته‌های تکان‌دهنده، گزارش بر کارآمدی تلاش‌های حفاظتی تاکید می‌کند و استدلال دارد که هنوز فرصت برای تغییر مسیر وجود دارد.ببرها یکی از روشن‌ترین نمونه‌ها هستند. در سال ۲۰۱۰ تنها حدود ۳۲۰۰ ببر در طبیعت باقی مانده بود و این گونه به سرعت به سمت انقراض می‌رفت، اما تا سال گذشته جمعیت آنها به حدود ۵۷۰۰ رسید؛ افزایشی ۷۰ درصدی.تن ماهی باله‌آبی اقیانوس اطلس نیز در آستانه سرنوشتی مشابه بود و شمار آنها در نتیجه دهه‌ها صید بی‌رویه فرو ریخت. اکنون جمعیت‌ها آنقدر بازیابی شده‌اند که دیگر هیچ‌یک در رده گونه‌های تهدیدشده طبقه‌بندی نمی‌شوند.در آفریقای جنوبی، جمعیت فیل‌ها در بسیاری از مناطقی که جوامع محلی مدیریت زمین‌های مشترک با آنها را بر عهده دارند، ثابت یا در حال افزایش است.و سال گذشته، لاک‌پشت سبز دریایی نخستین لاک‌پشت دریایی بود که پس از دهه‌ها تلاش حفاظتی، از رده «در معرض خطر» به «کم‌نگرانی» تنزل طبقه‌بندی شد.دکتر کیرستن شویت، مدیرکل WWF بین‌الملل، می‌گوید: «تنوع زیستی همچنان با سرعتی نگران‌کننده رو به زوال است، با این حال در میان این کاهش‌های شدید دلایل امیدواری وجود دارد.»دکتر شویت می‌گوید: «گزارش شواهدی را برجسته می‌کند که نشان می‌دهد بسیاری از جمعیت گونه‌ها ثابت مانده یا در حال بازیابی هستند؛ همراه با داستان‌های الهام‌بخشی که نشان می‌دهد طبیعت می‌تواند دوباره جان بگیرد و تغییر ممکن است.»دکتر شویت سال‌ها «حفاظت جمعی پایدار» را عامل بهبود جمعیت ببرها، تن ماهی باله‌آبی و لاک‌پشت‌های سبز می‌داند.او اضافه می‌کند: «برای ادامه و گسترش این موفقیت‌های حفاظتی، باید صنایع و نظام‌هایی که محرک تخریب طبیعت هستند دگرگون شوند. پیشرفت از پیش آغاز شده است؛ نه در همه جا و هنوز نه در مقیاس لازم، اما به اندازه‌ای که نشان دهد تغییر ممکن است. اکنون زمان آن است که ابعاد این تغییرات ساختاری در حال وقوع را شتاب بدهیم و در هماهنگی با طبیعت با هم کار کنیم تا جهانی پایدارتر، عادلانه‌تر و مقاوم‌تر بسازیم.»سه نظامی که محرک از دست رفتن تنوع زیستی هستندهرچند گزارش اهمیت این بهبودها را به رسمیت می‌شناسد، تاکید می‌کند که این موارد در چارچوب «مجموعه بسیار بزرگ‌تری از نیروها» قرار دارند که در جهت مخالف و به سوی از دست رفتن تنوع زیستی عمل می‌کنند. نخستین نیرو، شیوه‌ای است که جهان انرژی تولید و مصرف می‌کند.گزارش می‌نویسد: «سوزاندن زغال‌سنگ، نفت و گاز برای تامین انرژی خانه‌ها، حمل‌ونقل و صنعت، حدود سه چهارم گازهای گلخانه‌ای را تولید می‌کند که محرک تغییرات اقلیمی هستند؛ پدیده‌ای که اکنون در همه اکوسیستم‌های زمین به عامل از دست رفتن تنوع زیستی بدل شده است.»دومین عامل، شیوه تولید و مصرف غذا در جهان است. کشاورزی بزرگ‌ترین عامل واحد از دست رفتن و تخریب زیستگاه‌ها و مهم‌ترین محرک کاهش تنوع زیستی است.گزارش توضیح می‌دهد: «سومین عامل، نظام مالی است. تخصیص سرمایه، یعنی تصمیم‌گیری درباره این که کدام صنایع سرمایه‌گذاری دریافت کنند و کدام نه، تعیین می‌کند کدام فعالیت‌ها رشد کنند و کدام کوچک شوند.»در سال ۲۰۲۳ حدود ۷.۳ تریلیون دلار (۶.۵ تریلیون یورو) به فعالیت‌هایی جریان یافت که به طبیعت آسیب می‌رسانند، در حالی که تنها ۲۲۰ میلیارد دلار (۱۹۷ میلیارد یورو) صرف فعالیت‌هایی شد که طبیعت را حفظ یا بازسازی می‌کنند.گزارش می‌نویسد: «تا زمانی که این نسبت تغییر نکند، محرک‌های اصلی از دست رفتن تنوع زیستی همچنان تامین مالی خواهند شد.»نقاط عطف مثبتکارشناسان می‌گویند دگرگون کردن این نظام‌ها، حتی اگر «غیرممکن» به نظر برسد، می‌تواند نقاط عطف مثبت را فعال کند؛ نقاطی که با عبور از یک آستانه، سرعت تغییر را شتاب می‌دهند.گذار به انرژی پاک نمونه روشنی از این روند است. چند دهه پیش، فناوری‌هایی مانند انرژی خورشیدی عمدتا در ماشین‌حساب‌های جیبی و ماهواره‌ها به کار می‌رفت.امروز این فناوری ارزان‌ترین منبع تولید برق جدید در بیشتر کشورهاست؛ منبعی که شوک قیمتی انرژی در اروپا ناشی از جنگ علیه ایران را تا حدی خنثی می‌کند.سال گذشته، خورشید ۱۳.۱ درصد برق اتحادیه اروپا را تولید کرد؛ سهمی بیش از زغال‌سنگ و نزدیک به سهم گاز. انرژی خورشیدی همراه با باد، برای نخستین بار در سال ۲۰۲۵ بیش از سوخت‌های فسیلی برق اتحادیه اروپا را تامین کرد.گزارش می‌نویسد: «در هر مرحله از این گذار با مقاومت صنایعی و منافع سیاسی روبه‌رو شده‌ایم که سلطه‌شان با این روند تهدید می‌شود.»گزارش می‌نویسد: «در سال‌های اخیر این مقاومت در برخی نقاط جهان تشدید شده است. این واکنش بخشی از سازوکار هر تحول است و نشان می‌دهد تغییر آنقدر مختل‌کننده شده که اهمیت دارد. عبور از این مرحله مستلزم تاب‌آوری، آمادگی برای سازگار شدن و عزم ادامه مسیر است.»