از دیپلماسی اطلاعاتی تا معماری امنیت منطقهای: دیدارهای ابراهیم کالین در کابل و اسلامآباد
دیدارهای ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات ملی ترکیه (میت) در افغانستان و پاکستان، نه تنها همکاریهای امنیتی دوجانبه را تقویت کرد، بلکه یک دیپلماسی اطلاعاتی فعال را با هدف کاهش تنش حاد که ماههاست بین دو کشور همسایه ادامه دارد، آشکار کرد.
دکتر حیاتی اونلو، عضو هیئت علمی موسسه جنگ مشترک دانشگاه دفاع ملی ترکیه، طی مقالهای برای خبرگزاری «آنادولو»، به تأثیر سفرهای ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات ملی ترکیه (میت)، به کابل، قندهار و اسلامآباد بر معماری امنیتی جنوب آسیا پرداخت.
دکتر حیاتی اونلو در این مقاله نوشت: سفرهای ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات ملی ترکیه (میت) به افغانستان و پاکستان، نقطه عطفی حیاتی در معماری امنیتی شکننده جنوب آسیا به حساب میآید. پس از دیدارها در کابل و قندهار، این خط اطلاعاتی و دیپلماتیک که تا اسلامآباد امتداد یافته، نه تنها همکاریهای امنیتی دوجانبه را تقویت کرده، بلکه از یک تلاش میانجیگری چندلایه با هدف کاهش تنشهای حادی که ماههاست دو کشور همسایه را درگیر کرده است، پرده برداشت. این دیدارها که در برههای از زمان صورت میگیرد که گسلهای ژئوپلیتیکی از خاورمیانه تا جنوب آسیا در حال فعال شدن هستند، نشان میدهد که ترکیه در حال بهکارگیری ظرفیت «دیپلماسی اطلاعاتی» پیشگیرانه خود در بحرانهای منطقهای به عنوان یک ابزار سیاست خارجی ملموس است.
- نبض استراتژیک در کابل و قندهار و توازن بین امنیت و مشروعیت
این واقعیت که تماسهای کالین در افغانستان محدود به مرکز بوروکراتیک کابل نبود، بلکه قندهار را نیز که مرکز تصمیمگیری و ایدئولوژیک اداره طالبان است، در بر میگرفت، یکی از عوامل کلیدی بود که تأثیر مستقیم این دیدار را بر صحنه تقویت کرد. جلسات سطح بالا در کابل با عبدالحق واثق، رئیس اداره کل اطلاعات و ملا عبدالغنی برادر، معاون اقتصادی نخستوزیر، مولوی محمد یعقوب مجاهد، وزیر دفاع و سراج الدین حقانی، وزیر کشور اداره طالبان بر این موضوع که کانالهای ارتباطی نهادی در زمینههای امنیتی و اطلاعاتی باز نگه داشته میشوند، صحه گذاشت.
دستور کار اصلی این نشست، مبارزه با گروههای تروریستی فرامرزی، به ویژه ساختار داعش-خراسان (DAEŞ-K) که در تلاش برای نفوذ در منطقه است و همچنین مقابله با قاچاق مواد مخدر و تحت کنترل درآوردن مسیرهای مهاجرت غیرقانونی بود. در حالی که روابط جامعه بینالمللی با اداره کابل به دلیل ملاحظات هنجاری همچنان متوقف مانده است، توانایی ترکیه در دیدار مستقیم با تصمیمگیرندگان در بوروکراسی امنیتی، ظرفیت آن را برای مدیریت پویاییهای واقعی در صحنه نشان میدهد.
آنکارا با علم و آگاهی از اینکه انزوای کامل افغانستان از نظام بینالمللی، خلأهای امنیتی ایجاد میکند که توسط گروههای تروریستی رادیکال پر خواهند شد، در حال پیگیری یک خط گفتوگوی منطقی است.
- بازدید از اسلامآباد و خط ارتباطی راکد افغانستان و پاکستان
کالین در دومین مرحله از سفر خود، در اسلام آباد مورد استقبال شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان قرار گرفت و با مارشال عاصم منیر، رئیس ستاد کل ارتش و عاصم مالک، رئیس سرویس اطلاعات ملی این کشور دیدار کرد. این دیدارها فراتر از همکاریهای امنیتی دوجانبه، بر بیاعتمادی فزاینده بین کابل و اسلام آباد متمرکز بود.
روابط بین دو کشور، به ویژه به دلیل حملات عناصر طالبان پاکستان در امتداد مرز و عملیات امنیتی مرزی پاکستان، شاهد پرتنشترین دوره خود در ماههای اخیر است. انسداد طولانی مدت مسیرهای زمینی و گذرگاههای مرزی، تجارت دوجانبه را تقریباً به حالت تعلیق درآورده و کانالهای دیپلماتیک را فلج کرده است.
اسلام آباد، کابل را به عدم انجام اقدامات کافی علیه تحریک طالبان پاکستان و فراهم کردن حمایت عملی از این عناصر متهم میکند، در حالی که دولت کابل این اتهامات را رد کرده و پاکستان را به تسهیل رشد گروههای مرتبط با داعش متهم میکند. دیدارهای کالین نشان دهنده ملموسترین گامی است که تاکنون برای جایگزینی این لفاظیهای تند بین دو کشور با یک گفتوگوی امنیتی کنترل شده برداشته شده است.
در سیاست خارجی ترکیه، به نظر میرسد که سازمان اطلاعات از یک ابزار جمعآوری اطلاعات منفعل صرف به یک نقش حل بحران، کاهش تنش و میانجیگری تبدیل شده است. این رویکرد که توسط ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات ملی (میت)، پیگیری میشود، نمونهای از آن است، با هدف ایجاد نتایج سریع و راهحلمحور در مناطق خاکستری که دیپلماسی عمومی کلاسیک یا مذاکرات رسمی در آنها متوقف شده است، انجام میشود.
ابتکارات گفتوگو و آتشبس که پیش از این به طور مشترک توسط ترکیه و قطر بین افغانستان و پاکستان انجام شده بود، همچنان در خاطرهها مانده است. اتحاد استراتژیک و ریشهدار آنکارا با دولت و ارتش پاکستان و همچنین پیوندهای تاریخی آن با عناصر قومی و سیاسی متنوع افغانستان، ترکیه را به عنوان یک «میانجی قابل اعتماد» برای هر دو طرف قرار میدهد.
همانطور که در طول این سفر تأکید شد، ترکیه ضمن احترام به نگرانیهای مشروع متحد خود پاکستان در مورد مبارزه با تروریسم و امنیت مرزی، استدلال میکند که انزوای اقتصادی و سیاسی افغانستان باید برطرف شود. این رویکرد دو جانبه تنها راه خروج برای هر دو طرف است تا مواضع اتهامآمیز متقابل خود را تعدیل کنند.
تنش بین افغانستان و پاکستان صرفاً یک اختلاف مرزی بین دو کشور نیست، بلکه مستقیماً مسیرهای انرژی و تجارت در اوراسیا و جنوب آسیا را مسدود میکند. تعمیق پویایی درگیریها در خاورمیانه، تنشهای نظامی با محوریت ایران و شکنندگی در خطوط تأمین انرژی، کشورهای منطقه را مجبور میکند تا به دنبال مسیرهای لجستیکی جایگزین و ثبات داخلی پایدار باشند.
چالشهای اقتصادی پاکستان و خطرات امنیتی فرامرزی، ایجاد یک رژیم مرزی پایدار با کابل را اجتنابناپذیر میکند. به همین ترتیب، چشمانداز افغانستان برای تبدیل شدن به یک مرکز تجارت ترانزیتی که آسیای مرکزی و جنوبی را به هم متصل میکند، تنها در صورتی امکانپذیر است که گذرگاههای مرزی با پاکستان باز شوند و امنیت مرزی از طریق توافق متقابل تضمین شود.
دیدارهای فشرده ابراهیم کالین در مثلث کابل، قندهار و اسلامآباد، یک اقدام امنیتی پیشگیرانه با هدف مهار خطر تشدید درگیریهای نظامی در میدان، برقراری مجدد سازوکارهای اشتراکگذاری اطلاعات و جلوگیری از ایجاد موج جدیدی از درگیریهای داغ در جنوب آسیا توسط بحرانهای منطقهای است.
ترکیه از طریق دیپلماسی اطلاعاتی خود که آن را توسعه داده است، با موفقیت در اتخاذ رویکرد یکسان نسبت به طرفین، بار دیگر بر نقش خود به عنوان یک بازیگر اصلی و ضروری در ثبات منطقهای صحه گذاشت.
[دکتر حیاتی اونلو، عضو هیئت علمی موسسه جنگ مشترک دانشگاه دفاع ملی ترکیه است.]
* دیدگاههای مطرحشده در مقالهها متعلق به نویسنده است و ممکن است منعکسکننده سیاست سردبیری خبرگزاری آنادولو نباشد.