اگر محاصره آمریکا علیه ایران ادامه یابد، تهران می‌تواند از بودجه «نفت صفر» جان سالم به در ببرد؟

تهران، ایران – پس از ماه‌ها نوسان بین جنگ‌های جدید و مذاکرات، طبق گزارش‌ها، دولت دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، گزینه سوم را انتخاب کرده است – فشار اقتصادی تدریجی بر تهران.

به گزارش رسانه های آمریکایی، مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا روز سه شنبه به همتایان خود در گروه هفت (G7) در پاریس گفت که محاصره دریایی، تحریم های شدید و اختلال در مرزهای زمینی می تواند بدون یک نقطه پایانی مشخص ادامه یابد. او بعدا گفت که اقتصاد ایران «به فروپاشی ادامه می‌دهد» و بدتر شدن شرایط را طی یک تا سه ماه آینده پیش‌بینی کرد.

اسحاق سعیدیان، اقتصاددان و تحلیلگر بازار مقیم تهران، گفت: اگر محاصره اقتصادی مداوم علیه ایران درآمدهای نفتی این کشور را به سطح نزدیک به صفر برساند، تهران با یکی از دشوارترین چالش‌های تاریخ معاصر خود مواجه خواهد شد.

سعیدیان به الجزیره گفت: «موضوع فقط کاهش درآمدهای ارزی نیست، بلکه توانایی دولت برای محاسبه هزینه‌های جاری، پرداخت حقوق و مستمری، تأمین کالاهای ضروری، حفظ ارزش پول ملی و جلوگیری از تبدیل کسری بودجه به موج تورمی جدید است».

مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران اشاره کرده است که دولت غیرنظامی با کمبود نقدینگی خود را برای مقابله با بحران اقتصادی طولانی‌مدت ناشی از محاصره و تحریم‌ها آماده می‌کند، اما اعتراف کرده است که شرایط طولانی «بدون جنگ، بدون صلح» مضر خواهد بود.

اما مقامات تاکید کرده اند که هیچ چشم اندازی از سقوط اقتصادی وجود ندارد. آنها همچنین چشم انداز "شکستن محاصره" را در صورت لزوم مطرح کرده اند، اگرچه هنوز مشخص نیست به چه وسیله ای.

دولت پزشکیان در بخشنامه بودجه در 3 نوامبر دو سناریو را تعیین کرد. یکی تداوم تحریم ها، محاصره دریایی و شرایط کنونی منطقه بود. پیش‌بینی دیگر بهبود وضعیت بود که شامل محدودیت‌های مالی و تجاری کمتر، از جمله حذف اساسی یا کامل محاصره بود.

محمد قاسمی، معاون هماهنگی برنامه و بودجه سازمان برنامه و بودجه، روز دوشنبه در گفت و گو با رسانه های داخلی درباره احتمال وقوع یک اتفاق برای سال آینده گفت: دولت باید برای شرایطی که درآمد نفتی به صفر می رسد، آماده شود.

ارتش ایالات متحده برای اولین بار در 13 آوریل، بنادر جنوبی ایران را محاصره دریایی اعمال کرد، که بیشتر تجارت کشور از طریق آن انجام می شد. تفاهم نامه ای در ژوئن این محاصره را لغو کرد و اجازه داد بخشی از نفت و تجارت از تنگه هرمز عبور کند، اما توافق در عرض چند هفته از بین رفت. محاصره دوم از 14 ژوئیه و همزمان با مبارزه ایران و آمریکا برای کنترل تنگه هرمز آغاز شده است.

ارتش ایالات متحده می گوید که در حین اجرای محاصره، 147 کشتی را تغییر مسیر داده و پنج کشتی را از کار انداخته است. همچنین مدعی شد 10 نفتکش ایرانی مرتبط با ناوگان سایه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران را منهدم کرده است. به گفته وزارت خزانه داری آمریکا، محاصره منجر به این شده است که ایران از 25 اوت نفتی را در کشتی ها بارگیری نکرده است.

ارزیابی اواخر اکتبر توسط کپلر نشان می‌دهد که تولید نفت ایران در ماه‌های گذشته به زیر ۲ میلیون بشکه در روز کاهش یافته است. ایران 3.45 میلیون بشکه در روز در ژانویه و 3.59 میلیون بشکه در ماه بعد تولید کرد، اما جنگ اسرائیل و آمریکا علیه ایران در 28 فوریه آغاز شد.

حجم نفت خام و میعانات گازی ایران در خارج از منطقه محاصره نیز از 88.8 میلیون بشکه در 14 جولای به صفر در اواسط اکتبر کاهش یافته بود. از آنجایی که خریداران چینی معمولا یک تا دو ماه پس از تخلیه پرداخت می‌کنند، Kpler پیش‌بینی کرد که دریافتی‌های نفت خام و میعانات گازی احتمالا در اواسط دسامبر خشک می‌شود. حدود 43 میلیون بشکه در داخل منطقه محاصره مانده است.

تحریم‌های ایالات متحده همچنین سفرهای هوایی به ایران و از ایران را محدود کرده است، در حالی که یک کارگروه جدید ایالات متحده این هفته اعلام کرد که قصد دارد بیشتر مرزهای زمینی ایران با هفت همسایه خود را ببندد یا مختل کند.

اقتصاد ایران سال هاست که با تورم مزمن، کاهش سرمایه گذاری ها و قدرت خرید و همچنین عدم تعادل بانکی و بودجه دست و پنجه نرم می کند. بنابراین حذف درآمدهای نفتی بدون شک وضعیت را تشدید خواهد کرد.

دولت به‌طور فزاینده‌ای به مالیات‌ها متکی است تا سهم بیشتری از بودجه را به خود اختصاص دهد، اما نفت همچنان تقریبا یک سوم بودجه برنامه‌ریزی‌شده دولت در پیشنهاد بودجه 2026-2027 را به خود اختصاص داده است.

سعیدیان، کارشناس اقتصادی گفت: اگر درآمدهای نفتی به شدت کاهش یابد، گام بعدی دولت باید بازنگری در هزینه های عمومی باشد. او گفت که کاهش هزینه‌ها در ساختارهای اداری و کمک‌های مالی غیرشفاف، در حالی که پروژه‌های سرمایه‌گذاری عمومی کم بازده را به حالت تعلیق در می‌آورد، می‌تواند بخشی از فشار مالی بر دولت را کاهش دهد.

اصلاح معافیت های مالیاتی و مقابله با فرار مالیاتی و همچنین مدیریت دقیق انتشار اوراق قرضه و فروش برخی از دارایی های غیرضروری دولت، گزینه های دیگر است. اما او هشدار داد که هرگونه کاهش ناگهانی در حقوق، حقوق بازنشستگی، یا بودجه حمایت اجتماعی تنها باعث تعمیق فقر می شود.

دولت سیگنال داده است که احتمالا مجبور خواهد شد دوباره به کاهش یارانه سوخت و سایر انرژی ها متوسل شود که باعث افزایش قیمت ها می شود، اما این روند برای کاهش تأثیر بر تورم تدریجی خواهد بود.

سعیدیان گفت: گسترش صادرات غیرنفتی و تسهیل تجارت با کشورهای همسایه نیز ضروری است. با وجود این، نمی توان انتظار داشت که این صادرات در کوتاه مدت جایگزین درآمد نفتی شود، به ویژه در حالی که محدودیت های بانکی، بیمه و حمل و نقل همچنان پابرجاست.

فاطمه مهاجرانی سخنگوی دولت روز سه‌شنبه گفت: در بودجه سال آینده کنترل تورم از طریق انضباط مالی، حمایت از خانوارها و نظارت بیشتر بر بانک‌ها در اولویت است. دولت به توزیع کوپن های الکترونیکی مواد غذایی ادامه خواهد داد، هرچند که به دلیل قیمت های بی رویه در حفظ ارزش آنها تلاش کرده است.

بر اساس اعلام مرکز آمار ایران، تورم سالانه در ماه منتهی به 31 مهرماه نزدیک به 89 درصد بوده است.

سعیدیان خاطرنشان کرد: هیچ میزان ریاضت اقتصادی یا اصلاح بودجه نمی تواند به طور کامل جایگزین دسترسی پایدار به تجارت خارجی، سرمایه گذاری و درآمدهای ارزی شود، بنابراین خروج از رکود تورمی برای یک دوره طولانی مستلزم کاهش تنش است.

وی گفت: اهمیت تاریخی بودجه سال 2027-2028 در آن چیزی است که می تواند نشان دهد که دولت ایران چقدر آماده است تا فراتر از اقتصاد وابسته به نفت حرکت کند و به سمت حاکمیت مالی شفاف و پاسخگو برود.

"بزرگترین خطر این نیست که دولت ممکن است چند ماه با کمبود بودجه مواجه شود، خطر واقعی این است که بتواند روی کاغذ بماند و در عین حال هزینه های این کار را به مردم منتقل کند، جامعه را فقیرتر کند، طبقه متوسط ​​را فرسایش دهد، فقر را گسترش دهد و ظرفیت تولید کشور را تضعیف کند."