ایران محدودیت 2000 کیلومتری موشک های بالستیک خود را برداشته است: این یعنی چه؟

سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران می‌گوید محدودیت 2000 کیلومتری (1250 مایلی) برد موشک‌های بالستیک خود را لغو کرده است و این سوال را مطرح می‌کند که آیا تهران اکنون به اهدافی فراتر از خاورمیانه فکر می‌کند یا خیر.

سردار سرتیپ پاسدار حسین محبی، سخنگوی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی روز شنبه در نشستی خبری در تهران اعلام کرد: این محدودیت برای ما برداشته شده است.

محبی نگفت که آیا ایران قبلا موشک‌هایی بیش از حد مجاز داشته است یا خیر، اما افزود که ایران توانایی‌های خود را از طریق اقدام نشان خواهد داد و نه بیانیه، زیرا تهران موضع خود را سخت‌تر کرده و به سمت دکترین نظامی «تهاجمی» رفته است.

این اعلامیه چند روز پس از آن منتشر شد که مجتبی خامنه‌ای رهبر معظم انقلاب هشدار داد که «هر نوع و سطحی از تهدید» از سوی ایالات متحده یا اسرائیل با پاسخی نامحدود از نظر جغرافیایی مواجه خواهد شد. مجتبی گفته است که ایران باید به وضعیت «بدون جنگ، بدون صلح» در بحبوحه وضعیت ناآرام تنگه هرمز و محاصره دریایی آمریکا در بنادر ایران پایان دهد.

این همچنین در حالی صورت می گیرد که فشار دیپلماتیک برای پایان دادن به جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران تشدید شده است و ترامپ روز دوشنبه گفت که پس از گفتگو با شیخ محمد بن عبدالرحمن بن جاسم آل ثانی، نخست وزیر قطر در واشنگتن دی سی، "شتاب مثبتی" برای پایان دادن به خصومت های نظامی وجود دارد.

بنابراین برداشتن این محدودیت در واقع چه چیزی را تغییر می‌دهد و چرا ایران اکنون این کار را انجام می‌دهد؟

ایران در حال حاضر توانایی های عملیاتی برای پرتاب موشک های بیش از 2000 کیلومتر را دارد، اما در بحبوحه تمرکز بر بازدارندگی منطقه ای، آنها را محدود کرده است. موشک های ایرانی می توانند به کل شبه جزیره عربستان، شام و بیشتر مصر و همچنین بخش هایی از جنوب شرقی اروپا از جمله یونان، بلغارستان، رومانی، آلبانی، مقدونیه شمالی و صربستان برسند.

برای کشورهای حاشیه خلیج فارس، این اطلاعیه تغییر کمی دارد. آنها در حال حاضر در برد 2000 کیلومتری ایران قرار دارند و از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل در 28 فوریه، بارها مورد شلیک موشک های ایران قرار گرفته اند.

این تغییر می تواند به ایران کمک کند تا برخی از پرتابگرهای موشکی خود را در شرق کشور قرار دهد، جایی که برای رسیدن به اسرائیل به برد بیشتری نیاز دارد. آمریکا و متحدان اروپایی‌اش از این بیم دارند که ایران بتواند پایگاه‌های آمریکا را در اقیانوس هند و اروپا هدف قرار دهد.

در ماه مارس، بریتانیا ایران را به شلیک موشک به سمت پایگاه مشترک آمریکا و بریتانیا در دیگو گارسیا، در حدود 4000 کیلومتری (حدود 2500 مایل) ایران متهم کرد. تهران هدف قرار دادن پایگاه واقع در اقیانوس هند را تکذیب کرد و گفت که این عملیات «پرچم دروغین اسرائیل» بوده است.

در سال 2019، انگلیس، فرانسه و آلمان گفتند مدل سازی آنها یک نسخه کلاهک سبک تر از موشک خرمشهر ایران را در برد تقریبا 3000 کیلومتر (حدود 1900 مایل) قرار داده است. به گزارش خبرگزاری آسوشیتدپرس، مقامات آمریکایی همچنین گفته‌اند که فناوری برنامه فضایی ایران می‌تواند برای ساخت موشک‌های بالستیک قاره‌پیما تغییر کاربری دهد. ایران در حال حاضر موشک های بالستیک قاره پیما در زرادخانه خود ندارد.

مهند سلوم، استادیار سیاست بین‌الملل و امنیت در مؤسسه مطالعات تحصیلات تکمیلی دوحه، به الجزیره گفت که پرتاب دیگو گارسیا قبلا هدف ایران را نشان داده است. او گفت: «ایران انجام این کار را تکذیب کرد، اما آنها می‌خواستند نشان دهند که ظرفیت دارند. بنابراین بله، آنها این ظرفیت را دارند.»

سلوم که پژوهشگر افتخاری در دانشگاه اکستر نیز هست، به پرتاب‌های فضایی ایران در دهه گذشته اشاره کرد و گفت که همین موشک‌ها در تئوری می‌توانند به هر نقطه از جهان برسند. او گفت: «چقدر مؤثر است، این داستان کاملا متفاوت است»، و افزود که ایران احتمالا می‌تواند موشک‌هایی با برد حدود 5000 کیلومتر (3100 مایل) به میدان بیاورد.

محمد طاهری، تحلیلگر امنیتی ایرانی، مورد مشابهی را در شبکه 3 دولتی ایران مطرح کرد و گفت که برد از اواسط دهه 2010 به عنوان یک مانع فنی برای ایران متوقف شد. او گفت: «حتی در حال حاضر ما هیچ محدودیت فنی برای رسیدن به بردهای بالای 2000 کیلومتر نداریم.

طاهری گفت: اگر بخواهیم این برد را به 4000 کیلومتر برسانیم، مطمئنا بیشتر اروپا و تقریبا بیشتر شمال آفریقا را در برد موشک خود خواهیم داشت.

به نظر می رسد اعلامیه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در مورد پایان دادن به محدودیت های خود تحمیلی، تغییری از تضمین های تهران به اروپا در مورد برد موشکی است. روابط اروپا با ایران به دلیل برنامه هسته ای و جاه طلبی های ژئوپلیتیک منطقه ای این کشور بدتر شده است. تعیین سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به عنوان گروه "تروریستی" توسط اتحادیه اروپا و اجازه استفاده از پایگاه های آمریکا در این قاره، خشم ایران را برانگیخته است.

ایران در سال جاری بارها به بلغارستان درباره هواپیماهای آمریکایی در خاک این کشور هشدار داد. در ماه آوریل، تهران یک یادداشت دیپلماتیک ارسال کرد و به بلغارستان هشدار داد که اجازه ندهد هواپیماهای نظامی آمریکا از فرودگاه های این کشور برای عملیات علیه ایران استفاده کنند.

زمانی که مجلس بلغارستان در ماه ژوئیه میزبانی از هشت تانکر سوخت‌رسان آمریکایی KC-135 در پایگاه هوایی بزمر را تصویب کرد، اسماعیل بقایی سخنگوی وزارت امور خارجه ایران گفت تصمیم‌گیرندگان بلغارستان باید مسئولیت این اقدام را بپذیرند. این سومین هشدار تهران به صوفیه بود.

در ماه آگوست، دو منبع ایرانی به فایننشال تایمز گفتند که پایگاه‌های آمریکا در کشورهایی مانند بلغارستان به عنوان اهداف احتمالی ارزیابی شده‌اند و تهدید اروپا را واقعی اما محدود به جنوب و جنوب شرق این قاره توصیف کردند. دو نفتکش آمریکایی بزمر را در 21 اوت ترک کردند.

ماه گذشته، رئیس سازمان جاسوسی انگلیس گفت که ایران در حال افزایش هدف قرار دادن پایگاه های نظامی در اروپا است. این امر پس از آن صورت گرفت که اندی برنهام، نخست وزیر بریتانیا، گفت که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی «تقریبا مطمئنا» پشت یک توطئه مشکوک علیه فیرفورد نیروی هوایی سلطنتی (RAF) است، پایگاهی که بمب‌افکن‌های آمریکایی از آن برای انجام حملات علیه ایران استفاده می‌کنند. این حادثه باعث شد که ایالات متحده در اوایل ماه جاری جت های نظامی خود را به دلیل نگرانی های امنیتی از این تاسیسات خارج کند. تهران دست داشتن در این عملیات را رد کرده و گفته است که این یک عملیات "پرچم دروغین" بوده است.

به گزارش وال استریت ژورنال، ارتش آمریکا روز دوشنبه هواپیماهای خود را از پایگاه دوم بریتانیا، RAF Mildenhall، «در پی تهدیدی از سوی ایران» تخلیه کرد. تانکرهای سوخت رسان به آلمان و جاهای دیگر منتقل شدند و مقامات آمریکایی هنوز در مورد ماهیت دقیق تهدید بحث می کردند.

وزارت دفاع بریتانیا دلیل آن را تایید نکرد. یک سخنگوی گفت: "هواپیماها و سایر دارایی ها به طور منظم مطابق با نیازهای عملیاتی حرکت می کنند."

پایگاه‌های بریتانیا، آلمان و رومانی از دیگر مکان‌های اروپایی هستند که ایالات متحده در طول جنگ از آنها استفاده کرده است.

طاهری گفت: ممکن است در این جنگ محدودیت جغرافیایی ناشی از روابط دیپلماتیک خود با برخی کشورها را کنار بگذاریم و حتی بتوانیم به پایگاه هایی که در اروپا وجود دارد ضربه بزنیم.

سلوم از موسسه دوحه گفت: برای دولت های اروپایی، این اعلامیه "نگران کننده است... اما نگران کننده نیست." او توضیح داد که موشک ها برای رسیدن به سرزمین اصلی اروپا یا بریتانیا باید مسافت زیادی را طی کنند و به اعضای ناتو که دارای دارایی در منطقه هستند هشدار اولیه و زمان برای رهگیری آنها را می دهد.

وی گفت تهدید اروپا به منافع ایران خدمت نمی کند، زیرا دولت های اروپایی از جنگ ترامپ حمایت نکردند و علیرغم پرداخت هزینه های سنگین انرژی برای راه حل دیپلماتیک فشار آورده اند. او با اشاره به عراق که قطعنامه های پی در پی شورای امنیت سازمان ملل قبل از حمایت اروپا از تهاجم سال 2003 پیشی گرفت، هشدار داد که اگر ایران به عنوان تهدیدی برای امنیت بین المللی در نظر گرفته شود، ممکن است تغییر کند.

سلوم گفت: «هیچکس نمی تواند از سیاست های ایران در مورد تهدید اروپا یا انگلیس دفاع کند. او افزود که برداشتن این محدودیت نشان می‌دهد که تهران «اکنون این درگیری را وجودی می‌خواند».

او استدلال کرد که این چیزی است که باید کل منطقه را نگران کند. او گفت: "وقتی به آنها فکر می کنید که فقط یک گزینه دارید، این است که بمیرید... آنها می توانند هر کاری انجام دهند. هیچ خط قرمزی وجود نخواهد داشت."

از آنجایی که این سقف به خودی خود تحمیل شده بود، ایران هر لحظه می توانست آن را کنار بگذارد. برای سال‌ها، سپاه گفت که این محدودیت برای اطمینان دادن به کشورهای اروپایی است که هدف قرار نخواهند گرفت.

محبی، سخنگوی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی پا را فراتر گذاشت و گفت: اگر ایران تصمیم به تغییر دکترین هسته‌ای و ساخت بمب داشته باشد، آمادگی‌های لازم انجام خواهد شد.

یک قرائت بازدارندگی است: هشداری به واشنگتن و دولت‌های اروپایی میزبان هواپیماهای آمریکایی مبنی بر اینکه حملات مجدد می‌تواند واکنش گسترده‌تری به همراه داشته باشد. تهدیدهای قبلی ایران علیه بلغارستان به عنوان تلاشی برای دلسرد کردن دولت های اروپایی از حمایت از عملیات ایالات متحده تلقی می شد.

تهران همچنین در بحبوحه تلاش ها برای پایان دادن به مناقشه به اهرم های دیپلماتیک چشم دوخته است. این می تواند سقف را به عنوان یک امتیاز ارائه دهد، که نشان می دهد هر گونه محدودیت در محدوده اکنون قیمتی در میز مذاکره دارد.

سلوم گفت: "این هر دو است." او استدلال کرد که تهران یک پنجره باریک پیش از تشکیل کنگره جدید ایالات متحده در ژانویه می بیند که در آن ترامپ خواهان توافقی است که بتواند آن را به عنوان موفقیت آمیز معرفی کند.

او گفت که تصمیم برای برداشتن این محدودیت اساسا برای تحت فشار قرار دادن دولت ترامپ برای دستیابی به یک توافق است، نه برای راه اندازی کمپین دیگری از اقدام نظامی. با تهدید ترامپ به ضربه زدن به پل ها و شبکه برق، ایران "نشان می دهد که می توانند دیوانه تر شوند".

نگرانی غرب در مورد موشک های ایران بیش از یک دهه است که در کنار پرونده هسته ای است.

توافق هسته ای سال 2015 که در زمان باراک اوباما، رئیس جمهور آمریکا امضا شد، محدودیتی بر برنامه هسته ای ایران در ازای لغو تحریم ها وضع کرد. قطعنامه 2231 شورای امنیت سازمان ملل متحد که توافق هسته ای را تایید کرد که رسما به عنوان برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) شناخته می شود، برنامه موشکی بالستیک ایران را محدود کرد.

این محدودیت‌ها در اکتبر 2023 منقضی شدند و به دنبال آن کشورهای غربی نسبت به فعالیت‌های موشکی تهران ابراز نگرانی کردند. در سپتامبر 2025، فرانسه، آلمان و بریتانیا تحریم‌های جدیدی را علیه ایران به دلیل غنی‌سازی هسته‌ای اعمال کردند. اما تهران پس از سرزنش ترامپ به خروج از توافق سال 2015 از افزایش غنی سازی دفاع کرد.

ترامپ نابودی برنامه موشکی و هسته ای ایران را به عنوان اهداف اصلی جنگ آغاز شده در فوریه اعلام کرد. وی گفته بود: «ما موشک‌های آن‌ها را نابود می‌کنیم و صنعت موشکی آن‌ها را با خاک یکسان می‌کنیم».

پیت هگزث، وزیر دفاع ایالات متحده، چند روز بعد گفت که هدف از بین بردن موشک های تهاجمی و تولید موشک ایران بوده است. با این حال، کارشناسان و ارزیابی‌های اطلاعاتی آمریکا نشان می‌دهد که برنامه موشکی ایران سال‌ها با تهدید سرزمین آمریکا فاصله دارد.

پیش از جنگ، ایران دارای بزرگترین انبار موشک بالستیک در خاورمیانه بود که بین ۲۵۰۰ تا ۶۰۰۰ موشک تخمین زده می‌شد.