بوتسوانا در 60 سالگی داستان شکست پسااستعماری آفریقا را به چالش می کشد

این هفته، بوتسوانا 60 سال استقلال از بریتانیا را با برگزاری جشن الماس در سراسر کشور جشن می گیرد. این سالگرد بر مقیاس تحول کشور تأکید دارد. در سال 1966، تحت الحمایه سابق بچوانالند، با 12 کیلومتر جاده آسفالته، تنها 22 فارغ التحصیل دانشگاه و حدود 100 فارغ التحصیل دبیرستان، در میان فقیرترین کشورهای جهان قرار داشت.

در سال 1994، این کشور اولین کشوری بود که از رده کشورهای کمتر توسعه یافته سازمان ملل فارغ التحصیل شد. بانک جهانی اکنون بوتسوانا را به عنوان یک اقتصاد با درآمد متوسط ​​بالا طبقه بندی می کند و این تغییر در سراسر کشور قابل مشاهده است. تا سال 2024، شبکه جاده ای آن تقریبا 35000 کیلومتر امتداد داشت، 80.2 درصد از جمعیت به برق دسترسی داشتند و طبق سرشماری سال 2022، 66.5 درصد از باتسوانا در مناطق شهری زندگی می کردند، در حالی که در سال 1971 تنها 9.1 درصد بود.

سرمایه گذاری عمومی همچنین دسترسی به آموزش را به طور چشمگیری افزایش داد. تا سال 2022، بوتسوانا 192151 دانش آموز دبیرستانی داشت، در حالی که تا سال 2024 حدود 60287 دانش آموز در موسسات عالی ثبت نام کردند. کشوری که تنها با 22 فارغ التحصیل دانشگاهی وارد استقلال شد، اکنون ده ها هزار دانشجو را در سطح عالی آموزش می دهد.

دستاوردها فراتر از آموزش بود. نرخ فقر ملی بوتسوانا از 30.6 درصد در سال 2002/03 به حدود 14.5 درصد تا سال 2022 کاهش یافت. مراقبت های بهداشتی عمومی در کنار این تحول گسترش یافت. امروزه، 85 درصد از باتسوانا در فاصله پنج کیلومتری یک مرکز بهداشتی زندگی می کنند و تقریبا تمام تولدها در مراکز بهداشتی اتفاق می افتد.

پاسخ بوتسوانا به HIV هنوز قابل توجه تر است. در سال 2002، بوتسوانا اولین برنامه ملی رایگان درمان جامع HIV در آفریقا را راه اندازی کرد. بیست و سه سال بعد، سازمان بهداشت جهانی آن را به عنوان اولین کشور پربار HIV در جهان به رسمیت شناخت که در مسیر حذف انتقال از مادر به فرزند، به جایگاه طلایی دست یافت. نود و هشت درصد از زنان باردار مبتلا به HIV تحت درمان قرار می گیرند، انتقال به کودکان به حدود 1.2 درصد کاهش یافته است و امید به زندگی در حال حاضر به 69 سال می رسد.

ثبات سیاسی نیز از طریق تغییرات دموکراتیک دوام آورده است. در سال 2024، پس از 58 سال حکومت حزب دموکراتیک بوتسوانا، رای دهندگان چتر اپوزیسیون برای تغییر دموکراتیک (UDC) را انتخاب کردند و دولت در حال خروج به طور مسالمت آمیز از سمت خود کناره گیری کرد.

دستاوردهای بوتسوانا به طور فزاینده ای فراتر از سیاست و اقتصاد نیز قابل مشاهده است. لتسیله تبوگو اولین مدال طلای المپیک این کشور را در سال 2024 در پاریس به دست آورد. یک سال بعد، کولن کبیناتشیپی قهرمان دوی 400 متر جهان شد. در ماه مه 2026، بوتسوانا میزبان مسابقات جهانی دو و میدانی در گابورون بود که برای اولین بار برای آفریقا برگزار شد و با کسب عنوان 4 در 400 متر مردان در حضور تماشاگران خود به این رقابت پایان داد.

در پس بسیاری از پیشرفت های اقتصادی و اجتماعی بوتسوانا نحوه مدیریت ثروت الماس خود نهفته است.

امروز، بوتسوانا مالک 50 درصد از Debswana است، سرمایه‌گذاری مشترک معدن الماس که با De Beers به ​​اشتراک می‌گذارد، در حالی که صندوق پولا، صندوق ثروت مستقل آن، بخشی از ثروت این کشور را برای نسل‌های آینده حفظ می‌کند و به مقابله با شوک‌های کلان اقتصادی مرتبط با مواد معدنی کمک می‌کند. ذخایر خارجی معادل 7.5 ماه واردات یک لایه اضافی از حمایت مالی ایجاد می کند. دولت به استفاده از درآمدهای معدنی برای تأمین مالی خدمات عمومی، زیرساخت ها و توسعه اقتصادی ادامه می دهد تا اینکه الماس را صرفا به عنوان یک درآمد بادآورده صادراتی تلقی کند.

با این حال، با وجود تمام دستاوردهایی که بوتسوانا به دست آورده است، در برابر کالایی که بخش عمده ای از این پیشرفت را تامین مالی کرده است، آسیب پذیر است. الماس تقریبا 90 درصد از صادرات کالاها را در دهه گذشته به خود اختصاص داده است و هنوز هم حدود یک سوم درآمد ملی و سه چهارم درآمدهای ارزی را ایجاد می کند.

الماس‌های طبیعی با تقاضای تجملاتی ملایم‌تر و رقابت فزاینده‌ای از سنگ‌های آزمایشگاهی که به قیمت کسری به فروش می‌رسند، مواجه شده‌اند. با کاهش تقاضای جهانی، بوتسوانا بلافاصله عواقب آن را احساس کرد. اقتصاد 2.8 درصد در سال 2024 و 0.7 درصد دیگر در سال 2025 کاهش یافت.

رکود، چالش جدی اشتغال بوتسوانا را عمیق تر می کند. آخرین نظرسنجی خانوارهای آن بیکاری را 21 درصد نشان می دهد که در بین افراد 15 تا 35 ساله به 28.9 درصد افزایش می یابد.

بوتسوانا تا حد زیادی از نفرین منابع اجتناب کرد، اما هرگز بر اتکای شدید خود به الماس غلبه نکرد. چالش در 60 سالگی دیگر این نیست که چگونه الماس ها را به توسعه تبدیل کنیم، بلکه این است که چگونه می توان رفاهی ایجاد کرد که بدون آنها زنده بماند.

این نیاز به نگاهی فراتر از الماس دارد. قرارداد 2025 بوتسوانا با De Beers به ​​شرکت دولتی Okavango Diamond 30 درصد از تولید Debswana را می دهد که پس از سال 2030 به 40 درصد و پس از آن به طور بالقوه 50 درصد افزایش می یابد. همچنین تولید جواهرات، درجه بندی الماس و آموزش حرفه ای را فراهم می کند. بوتسوانا باید تا حد امکان از هر سنگی که استخراج می کند، ارزش کسب کند. اما پردازش، پرداخت و بازاریابی الماس به وابستگی آن به الماس پایان نخواهد داد.

بوتسوانا اکنون به یک اقتصاد گسترده تر و انعطاف پذیرتر نیاز دارد و برخی از پایه ها در حال حاضر ایجاد شده اند. در سال 2024، 68.9 درصد از خانوارها به اینترنت دسترسی داشتند، در مقایسه با 40.6 درصد یک دهه قبل. این اتصال هنوز به بسیاری از مشاغل تبدیل نشده است: فناوری اطلاعات و ارتباطات تنها 2 درصد از اشتغال را در سال 2025 به خود اختصاص داده است. بوتسوانا باید در مهارت های مورد نیاز برای تبدیل اتصال به نرم افزار، فین تک، خدمات دیجیتال و کسب و کارهای فناوری سرمایه گذاری کند که باتسوانا را به کار می گیرند و فراتر از مرزهای خود می فروشند.

گردشگری یکی دیگر از نقاط قوت موجود است که در حال حاضر حدود 50500 شغل یا 6.7 درصد از کل اشتغال را ایجاد کرده و بیش از 60 درصد صادرات خدمات را به خود اختصاص داده است. یک مدل حفاظتی که تقریبا 40 درصد از زمین های کشور را تحت وضعیت حفاظت شده قرار می دهد، به بوتسوانا دارایی می دهد که می تواند بر آن بنا شود.

تنوع اقتصادی به قدرت فراوان نیاز دارد. یک نیروگاه خورشیدی 500 مگاواتی با 500 مگاوات ساعت ذخیره باتری در ماون در حال ساخت است. انرژی تجدیدپذیر ارزان و قابل اعتماد می‌تواند از تولید، مراکز داده و صنایع جدید پشتیبانی کند تا خانه‌های ساده.

بوتسوانا همچنین باید به کسب و کارهای بیشتری برای رقابت منطقه ای و جهانی کمک کند. بیش از 95 درصد از فروش بخش خصوصی در داخل کشور باقی می ماند و تنها 9 درصد از شرکت های مورد بررسی اصلا صادرات دارند. تعداد بیشتری از باتسوانا نیاز به دسترسی به امور مالی و آموزش دارند تا بتوانند کسب‌وکار خود را راه‌اندازی، مالکیت و گسترش دهند و از اقتصاد بعدی بهره ببرند.

موسساتی که الماس را به جاده، مدارس و مراقبت های بهداشتی تبدیل کردند، اکنون باید از شش دهه مهارت ها، زیرساخت ها و سرمایه انباشته برای ایجاد یک اقتصاد جدید مبتنی بر فناوری، انرژی، تولید و صادرات استفاده کنند.

بوتسوانا نشان می دهد که یک سوال تعیین کننده این نیست که آیا یک کشور ثروت معدنی دارد یا خیر، بلکه این است که چه کسی آن را کنترل می کند، چگونه از درآمدهای آن محافظت می شود و آیا دولت آنها را به مسکن بهتر، زیرساخت های قوی تر، خدمات عمومی قابل اعتماد و امنیت اقتصادی بیشتر تبدیل می کند.

این درس به ویژه مهم است زیرا کشورهای آفریقایی به دنبال کنترل بیشتر بر مواد معدنی حیاتی هستند. ثروت معدنی ناگزیر باعث فساد، درگیری یا فقر نمی شود. موفقیت در نهایت باید این باشد که آیا این منابع باعث تقویت اقتصادهای مولدتر، گسترش فرصت ها و بهبود مادی زندگی مردم می شود یا خیر.

این معنای بزرگ‌تر بوتسوانا در 60 سالگی است: در دستان راست، قدرت پسااستعماری می‌تواند به جای عده‌ای معدود، به بسیاری خدمت کند.

یک ضرب المثل قدیمی در ستوانا وجود دارد: "Moenyane o pele lebone la waabo" - کسی که جلو می رود چراغی برای کسانی می شود که بعد از آن می آیند.

نظرات بیان شده در این مقاله متعلق به خود نویسنده است و لزوما منعکس کننده موضع تحریریه الجزیره نیست.