ترامپ وارد جنگ با ایران شد. مرگ یک زن رژیم را بیشتر تکان داد.

معاون سردبیر، امنیت ملی و سیاست خارجی

هنگامی که در اوایل سال جاری حمله مشترک بی‌سابقه‌ای از حملات آمریکا و اسرائیل برای اولین بار ایران را تحت فشار قرار داد، رئیس‌جمهور دونالد ترامپ درخواستی صادر کرد که برخی پیش‌بینی می‌کردند که سقوط جمهوری اسلامی را به همراه داشته باشد.

همزمان با آغاز جنگ در ساعات اولیه 28 فوریه، هفته‌ها پس از آغاز تظاهرات و ناآرامی‌ها، ترامپ در پیامی به مردم ایران دستور داد: «وقتی کارمان تمام شد، دولت شما را به دست بگیرید». این احتمالا تنها فرصت شما برای نسل‌ها خواهد بود.»

اما امروز، نزدیک به هفت ماه بعد، دولت ایران قوی ایستاده است. قتل رهبر معظم آیت‌الله علی خامنه‌ای و دیگر مقامات کلیدی، آن نوع فروپاشی دولت و خیزش توده‌ای را که کاخ سفید امیدوار بود، تسریع نخواهد کرد.

با این حال، این بدان معنا نیست که رهبری ایران از تغییرات قانع کننده مصون است. در واقع، مرگ یک زن در حالی که چهار سال پیش در بازداشت پلیس اخلاق بود، جرقه بزرگ‌ترین جنبش اجتماعی پایداری بود که نظام را از زمان استقرار جمهوری اسلامی در سال 1979 به چالش می‌کشید.

از بسیاری جهات، تأثیر جنبش «زنان، زندگی، آزادی» که با مرگ مهسا امینی 22 ساله در سال 2022 شعله ور شد، به اتهام عدم پایبندی به قوانین حجاب اجباری ایران، به عنوان طرحی بسیار موفق‌تر برای دستیابی به اصلاحات در ایران نسبت به مداخله نظامی آمریکا و اسرائیل عمل می‌کند.

صنم وکیل، مدیر برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا در چتم هاوس، به نیوزویک گفت: «جنبش زنان، زندگی، آزادی نقطه عطفی بود زیرا جامعه ایران و تحمل حکومت را بدون تغییر قانون تغییر داد.

وکیل گفت: «حجاب اجباری از نظر قانونی پابرجاست. اما رد گسترده آن، زندگی عمومی شهری را دگرگون کرده و دولت را وادار کرده است تا اشکالی از آزادی شخصی و سرپیچی روزمره را که قبلا غیرقابل تصور بود، تحمل کند، حتی اگر به سرکوب مخالفان سیاسی سازمان‌یافته ادامه دهد.»

شرایط دقیق مرگ امینی همچنان محل اختلاف است.

تحقیقات رسمی انجام شده توسط سازمان پزشکی قانونی کشور که زیرمجموعه قوه قضائیه کشور است، یک بیماری زمینه‌ای مربوط به جراحی مغزی را که او در سن 8 سالگی انجام داده بود، مقصر دانست.

خانواده امینی ابتلای او به هر گونه شرایط قبلی را رد کرده اند. آنها به گزارش های شاهد دست اولی از دیگر زندانیان استناد کرده اند که نشان می دهد امینی مورد ضرب و شتم شدید افسران پلیس قرار گرفته است، روایتی که هم در ایران و هم در خارج از کشور مورد توجه قرار گرفته است.

آنچه در پی آن رخ داد، نمایش جهانی همبستگی و یک سلسله اعتراضات چند ماهه بود که از دیگر کمپین‌های تظاهرات بزرگ در سال‌های 2009، 2017 و 2019 پیشی گرفت. تظاهرات به‌ویژه در دانشگاه‌ها و در میان جامعه کرد ایران -که امینی یکی از اعضای آن بود- شدید بود، اما در نهایت اقدامات مخالفان در تمام استان‌ها و در نهایت در تمام استان‌ها و 31 شهرها انجام شد.

به گفته رسانه‌های ایران، دست‌کم 200 نفر کشته شدند، در حالی که ناظران خارجی تلفات را بیش از 500 نفر اعلام کردند. در حالی که گشت نگهبان ایران تلاش می‌کرد تا مانع از رد سریع پوشش اجباری سر برای زنان شود، هزاران نفر دستگیر شدند.

در بهار 2023، اعتراضات شروع به فروکش کرد. هیچ قانونی به طور رسمی لغو نشد و مقامات ایرانی در دفاع از آنچه که به عنوان تلاش‌های قدرت‌های خارجی برای فاسد کردن نظام ولایت فقیه جمهوری اسلامی از طریق صدور فمینیسم به سبک غربی تلقی می‌کردند، ثابت قدم ماندند.

جمیله علم الهدی، همسر ابراهیم رئیسی، رئیس جمهور وقت ایران، در اولین سالگرد درگذشت امینی در سپتامبر 2023 به نیوزویک گفت: «اخیرا مورد هجوم ویروس فرهنگ‌های هجومی قرار گرفته‌ایم و فرهنگ‌های غرب و فرهنگ‌های غرب زده به ما حمله کرده‌اند.

اما حتی یک نگاه گذرا به کشور امروز نشان می دهد که این فداکاری ها بیهوده نبوده است. در حالی که تعداد قابل توجهی از زنان ایرانی همچنان به پوشیدن سر ادامه می‌دهند، آشکارا بیش از هر زمان دیگری از حجاب دوری می‌کنند.

او افزود: «زنان مرزهای حجاب اجباری و کد لباس را به طور چشمگیری عقب انداخته اند که زندگی روزمره اساسا با قبل از جنبش متفاوت به نظر می رسد. من آن را به عنوان یک انقلاب اجتماعی و فرهنگی توصیف می کنم که هیچ بازگشتی از آن وجود ندارد.»

همانطور که در فارسی می گوییم، آبی که از نهر گذشته است قابل برگشت نیست».

جنبش «زنان، زندگی، آزادی» ممکن است به عنوان تأثیرگذارترین جنبش اعتراضی جمهوری اسلامی ظاهر شود، اما تظاهراتی که از اواخر دسامبر 2025 تا اوایل ژانویه 2026 کشور را تکان داد بسیار خونین‌تر بود.

آنچه که به عنوان کمپینی آغاز شد که عمدتا توسط مغازه داران و بازرگانان تهرانی هدایت می شد و نارضایتی خود را نسبت به اقتصاد بیمار کشور بیان می کرد، به زودی به یک جنبش گسترده تر تبدیل شد و هزاران نفر از اقشار مختلف جامعه ایران به خیابان ها آمدند. در این مورد، ایران که در ماه‌های ژوئن 2025 در جنگ 12 روزه مورد حمله مستقیم قرار گرفته بود، این آشفتگی را به دخالت مستقیم عوامل خارجی نسبت داد.

در اینجا نیز حقایق مورد بحث قرار می گیرند. واشنگتن پست و نیویورک تایمز در مورد دانش ایالات متحده از تلاش های اسرائیل برای ترویج قیام در ایران گزارش داده اند، در حالی که بیانیه های عمومی ترامپ و نخست وزیر اسرائیل بنیامین نتانیاهو نشان می دهد که این دو رهبر حداقل حمایت لفاظی خود را از معترضان نشان می دهند.

ترامپ در حالی که دستور بزرگ‌ترین تجهیز نظامی در خاورمیانه از زمان تهاجم آمریکا به عراق در سال 2003 را صادر کرد، در Truth Social اعلام کرد: «کمک در راه است».

در زمان شروع جنگ، این مخالفت تا حد زیادی سرکوب شد و منجر به کشته شدن هزاران نفر شد. رسانه‌های ایران آمار رسمی کشته‌ها را 3117 نفر گزارش می‌کنند که بیشتر آنها غیرنظامی هستند، در حالی که برخی تخمین‌ها 10 برابر این رقم است و ترامپ اخیرا تعداد کشته‌ها را بدون مدرک به 60000 نفر رسانده است.

به جای احیای جنبش اعتراضی، به نظر می رسد مداخله ایالات متحده و اسرائیل نتیجه معکوس داشته است. حملاتی که باعث مرگ غیرنظامیان می‌شود و تهدیدهای ترامپ علیه زیرساخت‌های غیرنظامی، حتی «تمدن» ایران، کمک چندانی به محبوبیت مردم در پیام‌های کاخ سفید نکرده است.

مرتضوی گفت: کارزار آمریکا و اسرائیل صرفا به عنوان یک جنگ علیه حکومت ایران تجربه نشده است. "در روز افتتاحیه، حمله آمریکا به یک مدرسه ابتدایی در میناب اصابت کرد و تقریبا 120 کودک کشته شدند. از آن زمان به بعد خانه‌ها، بیمارستان‌ها و اماکن فرهنگی آسیب دیده‌اند و حمله اخیر به خانه‌ای که میزبان مراسم عروسی بود باعث مرگ زنان و کودکان شد. برای بسیاری از ایرانی‌ها مشخص شد که این جنگ نیز جنگی علیه کشور و مردم آن بود."

هفتم بهمن ماه، مدرسه ای در میناب در جنوب ایران مورد حمله قرار گرفت. دادستانی میناب 156 کشته از جمله 120 کودک را شناسایی کرد. دو مقام آمریکایی به رویترز گفتند که بازرسان نظامی در ابتدا معتقد بودند که نیروهای آمریکایی احتمالا مسئول این کار هستند، اما به نتیجه نهایی نرسیده‌اند. پنتاگون در ماه جولای اعلام کرد که تحقیقاتش همچنان ادامه دارد.

در اوایل سپتامبر، رسانه های دولتی ایران گزارش دادند که یک حمله به مراسم عروسی در جنوب ایران 5 کشته و حداقل 68 زخمی برجای گذاشت. فرماندهی مرکزی ایالات متحده در آن زمان گفت: "ما از گزارش‌هایی که از رسانه‌های دولتی ایران نشأت می‌گرفت، آگاه هستیم. ارتش آمریکا برخلاف سپاه پاسداران انقلاب اسلامی هرگز غیرنظامیان را هدف قرار نمی‌دهد."

مرتضوی گفت: «این حملات یک اثر تجمع حول محور پرچم در میان حامیان دولت ایجاد کرد و ناسیونالیسم را در بین عموم مردم تقویت کرد. بسیاری از ایرانیان مخالف جمهوری اسلامی نیز با جنگی که غیرنظامیان را می کشد و کشورشان را ویران می کند مخالفند. مخالفت با دولت به طور خودکار به حمایت از اقدام نظامی آمریکا و اسرائیل تبدیل نمی شود.

او به برخی جهات خاطرنشان کرد که جایگاه ایران در زمان جنگ، پذیرش عملی مقامات ایرانی از نوع تعدیل نگرش را که توسط جنبش زنان، زندگی، آزادی ایجاد شده است، "تثبیت" کرده است. حکومتی که اکنون توسط پسر خامنه‌ای، آیت‌الله مجتبی خامنه‌ای رهبر معظم انقلاب رهبری می‌شود، که پس از کشته شدن پدرش در انظار عمومی ظاهر نشده است، فاقد ظرفیت اجرای سخت‌ترین اقدامات اجتماعی و همزمان جنگ و حفظ حمایت گسترده داخلی است.

اما در حالی که فشارهای اقتصادی این درگیری نیز بر کشور سنگینی می‌کند، پیش‌بینی می‌شود که تکرار جدید جمهوری اسلامی نه تنها از این درگیری جان سالم به در ببرد، بلکه با مزیت‌های جدید ظاهر شود، همچنین پیش‌بینی می‌شود که ماهیت تندروتر نیز داشته باشد.

رئیس جمهور مسعود پزشکیان، اصلاح طلبی که پس از کشته شدن رئیسی در سانحه هلیکوپتر در انتخابات زودهنگام ایران در سال 2024 پیروز شد و زنان بیشتری را وارد دولت کرد، با مجموعه ای از چالش ها از سوی رقبای با نفوذی که در سایه خامنه ای ظاهر می شوند، مواجه است. از جمله سرلشکر احمد وحیدی، فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است.

وحیدی به‌عنوان فرمانده موسس نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بود که بعدا به سرلشکر قاسم سلیمانی - رهبر نظامی مشهور ایرانی که در حمله هوایی ژانویه 2020 به دستور ترامپ کشته شد - تحویل داده شد و در زمان تحقیقات درباره مرگ امینی وزیر کشور در زمان رئیسی بود.

مرتضوی گفت: جنگ فضا را برای مخالفت های سیاسی نیز تنگ کرده است. "دولت آزادی اجتماعی و فرهنگی بیشتری را تحمل کرده است در حالی که مخالفان سیاسی سازمان یافته را به عنوان یک تهدید امنیتی تلقی می کند. اکنون انتقادات دوران جنگ را می توان عنوان همکاری یا خیانت، تقویت تندروها و تحکیم نظام سیاسی به جای شکستن آن نامید."

او افزود: «ناراحتی‌های ایران ناپدید نشده است، اما در حالی که بمب‌ها می‌بارند، نمی‌توان از واشنگتن اعتراض کرد.» نیروی نظامی می تواند زیرساخت ها را از بین ببرد و رهبران را از بین ببرد، نمی تواند یک قیام بومی ایجاد کند.