دریای خزر دهه‌هاست که عقب‌نشینی می‌کند، حالا جزیره جدیدی پدیدار شده است
دانشمندان هشدار می‌دهند برخی بخشهای شمال خزر ممکن است با سناریویی شبیه دریاچه آرال روبه‌رو شوند و همزمان تغییرات اقلیمی و مصرف آب انسان فشار بر این منطقه را افزایش می‌دهد.
دریای خزر بزرگ‌ترین پهنه آبی محصور در خشکی روی زمین است، اما سال‌هاست که سطح آب آن رو به کاهش است.بخشهای شمالی و شمال‌شرقی در امتداد ساحل قزاقستان کم‌عمق‌ترین بخش دریای خزر را تشکیل می‌دهند و عمق آن معمولا بین سه تا شش متر است. اما در پی دهه‌ها تغییرات آب‌وهوا و فعالیت‌های انسانی، با ادامه کاهش سطح آب، فعالان محیط زیست خوشه‌هایی از جزایری را کشف می‌کنند که پیش‌تر زیر آب بودند و اکنون سر برآورده‌اند.تازه‌ترین مورد چند روز پیش در نزدیکی جزیره کولالی و در جریان یک پایش هوایی اخیر مشاهده شد.دانیار آکیمژانوف، داوطلب و فعال محیط زیست، عضو گروهی بود که این کشف را گزارش کرد. او می‌گوید جزیره تازه پدیدار شده نسبتا کوچک است، اما به هیچ‌وجه موردی منفرد نیست.آکیمژانوف می‌گوید در چهار تا پنج سال گذشته چندین جزیره تازه در این بخش از دریای خزر را ثبت و مستند کرده است.آکیمژانوف توضیح می‌دهد: «آن جزیره‌ای که عکسش را برایتان فرستادم کوچک‌ترین است؛ جزیره‌های جدید بسیار بزرگ‌تری هم وجود دارد.»جزیره‌های پنهان دریای خزربرخی از این جزیره‌ها حدود یک کیلومتر طول و ۲۰۰ تا ۳۰۰ متر عرض دارند و حیات وحش از همین حالا به خشکی تازه نمایان‌شده راه یافته است.آکیمژانوف می‌گوید شخصا یک گراز وحشی را روی یکی از این جزیره‌ها دیده است و گرگ‌ها نیز زمستان‌ها از روی یخ خود را به آنجا می‌رسانند. او می‌افزاید این جزیره‌های تازه معمولا نام‌گذاری نمی‌شوند.پژوهشگاه قزاقستانی دریای خزر که در پی دستور رئیس‌جمهور قاسم ژومارت توقایف تاسیس شد و از سپتامبر ۲۰۲۵ کار خود را آغاز کرد، می‌گوید احتمالا بخشهای بیشتری از بستر دریا به صورت خشکی آشکار خواهند شد؛ هرچند همه آن‌ها به جزیره‌های پایدار تبدیل نمی‌شوند.این پژوهشگاه می‌گوید: «آینده هر بخش تازه نمایان‌شده به شکل بستر دریا، امواج، تغییرات ناشی از باد در سطح آب و پویایی‌های بعدی سطح دریای خزر بستگی دارد.»پدیدار شدن جزیره‌های جدید یکی از آشکارترین نشانه‌های دگرگونی بسیار گسترده‌تری است: دریای خزر در حال عقب‌نشینی است.دریای خزر در حال عقب‌نشینی استدریای خزر بزرگ‌ترین پهنه آبی محصور در خشکی در جهان است. پنج کشور قزاقستان، روسیه، جمهوری آذربایجان، ایران و ترکمنستان در ساحل آن قرار دارند و بیش از ۸۰ درصد آب رودخانه‌ای ورودی آن از رود ولگای روسیه تامین می‌شود.سیفان کوریچه، دکترای اقلیم‌شناسی آب در دانشگاه آلاباما که چندین پژوهش درباره دریای خزر منتشر کرده است، توازن آب این پهنه را به شکلی ساده توضیح می‌دهد.کوریچه می‌گوید: «موضوع شبیه یک تراز ساده آب است؛ آب ورودی از طریق جریان رودخانه‌ها و بارش تامین می‌شود و آب خروجی تنها از راه تبخیر است.»بر اساس اندازه‌گیری‌های ابزاری، سطح دریای خزر در بخش قزاقستان از منفی ۲۶٫۸۲ متر در سال ۱۹۹۶ به منفی ۲۹٫۲۷ متر در سال ۲۰۲۵ کاهش یافته است؛ یعنی افتی برابر با ۲٫۴۵ متر در سه دهه گذشته، معادل میانگین حدود ۸ تا ۹ سانتی‌متر در سال.این روند کاهش ادامه یافته است. به گفته پژوهشگاه دریای خزر، میانگین سطح آب در ایستگاه پایش جزیره کولالی در ژوئیه ۲۰۲۶ به منفی ۲۹٫۴۲ متر رسید؛ پایین‌ترین سطح ثبت‌شده در کل دوره مطالعه.بخش شمال‌شرقی دریای خزر، از جمله ساحل استان آتیراو در قزاقستان، به ویژه در برابر افت سطح آب آسیب‌پذیر است. عمق میانگین این ناحیه حدود شش متر و شیب بستر دریا بسیار ملایم است؛ بنابراین حتی کاهش نسبتا اندک سطح آب می‌تواند باعث عقب‌نشینی خط ساحلی در فواصل طولانی شود.ابعاد این عقب‌نشینی همین حالا نیز مشهود است. پژوهشگاه دریای خزر اعلام کرده است که بین سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵، مساحت پوشیده از آب در بخش بررسی‌شده شمال‌شرقی خزر حدود ۱۶٬۳۸۴ کیلومتر مربع کاهش یافته است.تصاویر ماهواره‌ای تحلیل‌شده توسط این موسسه همچنین نشان می‌دهد خط ساحلی در سال‌های اخیر چگونه تغییر کرده است. بین ۲۰۲۱ و ۲۰۲۶، کاهش سطح آب به‌تدریج بخشهای تازه‌ای از بستر دریا را در نزدیکی جزیره کولالی و مجمع‌الجزایر تیولنی نمایان کرده است.سطح دریای خزر در گذشته نیز دوره‌هایی از کاهش و افزایش را پشت سر گذاشته است. از دهه ۱۹۳۰ تا سال ۱۹۷۷ سطح آب آن حدود سه متر پایین آمد، سپس در دو دهه بعدی بار دیگر حدود ۲٫۵ متر بالا رفت و بعد وارد دوره تازه‌ای از کاهش شد.با این حال، هرچند نوسان سطح آب خزر پدیده تازه‌ای نیست، دانشمندان می‌گویند تغییرات آب‌وهوا و فعالیت‌های انسانی اکنون تراز آبی آن را تحت تاثیر قرار داده است.پژوهش‌های پیشین کاهش سطح آب در دهه‌های اخیر را عمدتا به افزایش تبخیر از سطح دریای خزر در پی بالا رفتن دمای منطقه نسبت داده‌اند. کاهش بارش نیز نقش داشته، هرچند در حد کمتر.فعالیت‌های انسانی همچنین بر میزان آبی که به خزر می‌رسد تاثیر می‌گذارد. سدها جریان رودخانه‌های منتهی به دریا را تنظیم می‌کنند و در سراسر حوضه برای آبیاری و سایر مصارف آب برداشت می‌شود. نحوه مدیریت مخازن نیز می‌تواند بر جریان رودخانه‌هایی که به دریا می‌رسند تاثیر بگذارد.چرا فوک‌های خزری رو به کاهش‌اندفوک خزری که در هیچ جای دیگری از جهان یافت نمی‌شود، هم‌اکنون دچار سقوط شدید جمعیتی شده است. در صد سال گذشته جمعیت آن از حدود یک میلیون به نزدیک ۱۰۰ هزار فرد رسیده است.عقب‌نشینی دریا با دگرگون کردن جزیره‌های دورافتاده‌ای که این گونه به عنوان محل استراحت فصلی از آن‌ها استفاده می‌کند، فشار بیشتری بر فوک خزری وارد می‌کند.به گفته اسل بایموکانوا، پژوهشگر فوک‌ها، مساحت جزیره‌هایی که محل برون‌رفت و استراحت فوک‌ها هستند از سال ۱۹۹۵ تاکنون بیش از پانزده برابر کاهش یافته است.بایموکانوا و دیگر پژوهشگران موسسه هیدروبیولوژی و بوم‌شناسی در سال ۲۰۲۱ مدتی را روی یک جزیره کوچک تازه‌پدیدار سپری کردند که آن را «دورنف جدید» نامیدند؛ جایی که هزاران فوک در آن گرد آمده بودند. زمانی که در سال ۲۰۲۳ بازگشتند، جزیره به طور قابل توجهی گسترش یافته بود و در مقاطعی می‌شد با خودرو به آن رسید؛ بعدها این جزیره به خشکی اصلی متصل شد.بایموکانوا می‌گوید: «برای فوک‌ها این محل دیگر غیرقابل دسترس شد؛ وقتی جزیره‌ای جداافتاده وجود نداشته باشد، فوکی هم باقی نمی‌ماند.»با عقب‌نشینی دریا، فوک‌ها نیز به سوی غرب رانده می‌شوند. شمال‌شرقی خزر مدت‌ها به دلیل دشواری دسترسی انسان‌ها، پناهگاه طبیعی این جانوران بود؛ اما هرچه به سوی غرب می‌روند با فعالیت انسانی بیشتری از جمله ماهیگیری، کشتیرانی، گردشگری و عملیات نفت و گاز روبه‌رو می‌شوند.گرم‌تر شدن هوا تهدید دیگری برای فوک‌هاست: از دست رفتن یخ پایدار زمستانی. فوک‌های خزری روی یخ زایش می‌کنند، اما بایموکانوا می‌گوید زمستان‌های گرم‌تر باعث نازک‌تر و ناپایدارتر شدن یخ شده است.پیامدهای عقب‌نشینی دریا تنها به حیات وحش محدود نمی‌شود. پژوهشگاه دریای خزر می‌گوید کم شدن آب در نواحی کم‌عمق، تالاب‌ها را نیز تحت تاثیر قرار می‌دهد و می‌تواند چالش‌های فزاینده‌ای برای شیلات، بنادر، کشتیرانی و دیگر زیرساخت‌های ساحلی ایجاد کند.چه در ادامه رخ می‌دهد؟بیشتر سناریوهای آب‌وهوایی نشان می‌دهند سطح دریای خزر در سده بیست‌ویکم همچنان رو به کاهش خواهد بود، هرچند دانشمندان تاکید می‌کنند میزان دقیق این افت هنوز نامطمئن است.پژوهش‌های کوریچه کاهش تا سقف هشت متر تا پایان این سده را در سناریوی میانه اقلیمی پیش‌بینی می‌کند، هرچند نتایج میان مدل‌های مختلف تفاوت زیادی دارد.برای نشان دادن پیامد افت‌های کوچکتر، او می‌گوید کاهش پنج‌متری سطح آب می‌تواند حدود ۷۷ هزار کیلومتر مربع از بستر دریا را در بخش شمالی خزر برهنه کند.کوریچه می‌گوید کل دریای خزر با سناریویی شبیه دریاچه آرال روبه‌رو نیست، زیرا حوضه‌های مرکزی و جنوبی آن بسیار عمیق‌ترند؛ اما بخشهای کم‌عمق شمالی ممکن است با خشکیدگی قابل توجهی مواجه شوند.کوریچه توضیح می‌دهد: «بخش شمالی بین یک‌چهارم تا یک‌سوم کل پهنه آبی را در بر می‌گیرد و این احتمال وجود دارد که این منطقه شمالی با سناریویی مشابه دریاچه آرال روبه‌رو شود.»با این حال، میزان کاهش آینده از پیش رقم نخورده است. پژوهش‌های کوریچه نشان می‌دهد برداشت انسانی آب در برخی سناریوها می‌تواند تا هفت متر به این افت بیفزاید.او می‌گوید اقدامات باید هم بر کند کردن روند کاهش و هم بر سازگاری با آن تمرکز داشته باشد؛ از جمله مدیریت بهتر مصرف آب در سراسر حوضه خزر، به ویژه رود ولگا، و نیز تقویت پایش و تبادل داده میان کشورها.پژوهشگاه قزاقستانی دریای خزر نیز می‌گوید سازگاری با شرایط جدید به طور فزاینده‌ای اهمیت پیدا می‌کند. این اقدامات شامل حفاظت از زیست‌بوم‌های آسیب‌پذیر، پایش بستر تازه نمایان‌شده دریا و انطباق بنادر و دیگر زیرساخت‌های ساحلی است.برخی ابتکارهای منطقه‌ای همین حالا در جریان است. قزاقستان برنامه‌ای بین‌دولتی برای حفاظت از منابع آب دریای خزر پیشنهاد کرده و پنج کشور ساحلی خزر نیز در چارچوب کنوانسیون تهران روی برنامه اقدام ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۶ کار می‌کنند تا پایش را بهبود دهند، پیامدهای تغییر سطح دریا را ارزیابی کنند و تدابیر سازگاری را توسعه دهند.این پژوهشگاه می‌گوید: «راه‌حل‌های موثر تنها با اقدام هماهنگ هر پنج کشور ساحلی خزر ممکن است.»