طرح انرژی آبی تهدید می کند که به طور غیرقابل برگشتی نرتوای نمادین در بوسنی، کرواسی را تغییر می دهد

میروسلاو دوگانزیچ در طول عمری که در نرتوا گذرانده است شاهد تغییر آب آن بوده است.

او در اتاق نشیمن خود در کومین، روستایی در کرواسی در نزدیکی جایی که رودخانه نرتوا پس از طی کردن مسیر خود در جنوب بوسنی و هرزگوین به دریای آدریاتیک می ریزد، گفت: «چهار نسل است که ماهیگیری در خانواده من بوده است.

اکنون در هشتاد سالگی، دوگانزیچ حرفه خود را از پدرش آموخت و آن را به پسرش، آنته، که اکنون در کنار او تجارت خانوادگی را اداره می کند، آموخت.

با این حال، او می ترسد که نوه اش هرگز این فرصت را پیدا نکند: ابزارها و تکنیک هایی که دوگانزیچ به ارث برده برای رودخانه ای ساخته شده اند که دیگر وجود ندارد.

وی گفت: برخی از گونه ها از بین رفته اند، آنها از این منطقه منقرض شده اند، زیرا زیستگاه ماهی ها بسیار تغییر کرده است.

نرتوا که یکی از بزرگترین مناطق زمستانی اروپا برای پرندگان، و همچنین ماهی‌ها و گونه‌های غاری است که در هیچ جای دیگر روی زمین یافت نمی‌شود، مانند سابق نیست، جریان آن توسط سدها و تونل‌های ساخته شده در 60 سال گذشته کاهش یافته است. و از آنجایی که آب شیرین کمتری به دلتای اطراف کومین می رسد، آب دریا به بالادست نفوذ می کند، رودخانه را شور می کند، اکوسیستم آن را تغییر می دهد و خاک را عقیم می کند.

کارشناسان محیط زیست می گویند وضعیت بد رودخانه در شرف بدتر شدن است.

پیمانکاران در بوسنی آخرین اقدامات را برای نیروگاه برق آبی دابار انجام می دهند، اولین مورد از سه مورد پیش بینی شده در حوضه رودخانه نرتوا تحت پروژه ای به نام افق های بالا.

Upper Horizons بخشی از یک طرح بزرگتر است. آبی که از میان سه نیروگاه آن، دابار، نوسینجه و بیلکا عبور می‌کند، Lower Horizons را تغذیه می‌کند، سیستمی از گیاهان ساخته شده بین دهه‌های 1960 و 1970 - Trebinje I و II، Capljina و Dubrovnik. منطق در کل یکسان است: آب را از حوضه Neretva منحرف کنید و آن را از طریق گیاهان در حوضه Trebisnjica عبور دهید، آب را در ماه های مرطوب جمع کنید تا در ماه های خشک آزاد شود و در تمام طول سال انرژی تولید کند. Lower Horizons در حال حاضر حدود چهار میلیارد متر مکعب در سال از حوضه Neretva برداشت می کند.

این پروژه که در نهاد عمدتا صرب‌نشین بوسنی جمهوری صربسکا واقع شده است، تأثیر این پروژه بر روی خط مرزی قومی در نهاد فدراسیون عمدتا بوسنیایی‌ها و کروات‌ها و در کرواسی، جایی که رودخانه به دریا می‌رسد، احساس خواهد شد. این باعث می شود که تلاش های کاهشی بسیار پیچیده و از نظر سیاسی پرتنش شود.

در سال 2021، یک نماینده پارلمان کرواسی به تخمین‌ها اشاره کرد که افق‌های بالایی هر سال دو میلیارد متر مکعب آب را از نرتووا خارج می‌کند که تقریبا معادل 800000 استخر شنای المپیک است.

پیپا گالوپ، مشاور انرژی اروپای جنوب شرقی در سازمان دیده بان محیط زیست بانک واچ گفت: «آنچه می توانیم پیش بینی کنیم این است که آب کمتری از طریق شاخه های آن بونا، بونیکا و برگاوا به نرتوا ختم شود.

مقیاس بزرگ این پروژه به این معنی است که انجام ارزیابی تأثیر دشوار است. گالوپ گفت، فشار دادن به جلو به معنای «قمار با چیزی است که واقعا درک نشده است».

زمین کشاورزی در دلتای نرتوا، در نزدیکی شهر اوپوزن. دلتا یک منطقه کشاورزی عمده است و تأثیر کاهش بیشتر جریان آب شیرین در Neretva را احساس می کند. عکس: نیک سنت اوگر

دوگانزیچ یک تکه کاغذ گرفت و ابزاری را کشید که شبیه به تلاقی بین سه گانه و چنگک بود که زمانی برای صید مارماهی استفاده می شد.

او به یاد می آورد: «وقتی مردم برای کار در مزارع می رفتند، حتی نیازی به آوردن غذا از خانه نداشتند. آنها این را در رودخانه می انداختند و چهار یا پنج مارماهی می گرفتند تا برای ناهار روی آتش بگذارند. حالا تنها چیزی که به دست می آورید کیسه های پلاستیکی است.

مانند مارماهی، بسیاری از گونه ها عقب نشینی کرده یا ناپدید شده اند.

میروسلاو دوگانزیچ و خانواده اش چهار نسل است که در رودخانه نرتوا ماهیگیری می کنند. عکس: نیک سنت اوگر

به گفته دوگانزیچ، ماهی هایی مانند ماهی کم، که زمانی صید تجاری اصلی بود، تقریبا به طور کامل ناپدید شده است و کفال خاکستری سر صاف اکنون فقط در بالادست صید می شود.

کفی، بستر رودخانه شنی را در جایی که قبلا خود را دفن می کرد، از دست داده است، که اکنون توسط علف های دریایی بیش از حد رشد کرده است. گونه‌های دریایی مانند ماهی مرکب و اسپرت وارد این منطقه شده‌اند.

ماهیگیر گفت: برای زنده ماندن، باید خود را وفق داد. "اما من این احساس عمیق دلتنگی نسبت به گذشته را دارم. این حرفه بسیار سخت تر شده است."

سوابق تاریخی جزئی هستند، اما به یک جهت اشاره می کنند.

در دهه گذشته، صید تجاری گزارش شده مارماهی در کرواسی، عمدتا از مصب نرتوا، در مقایسه با حدود 45 تن در دهه 1970، از یک تن در سال بالاتر نبوده است. مقاله ای در سال 2021 نیز حضور هشت گونه دریایی را در قسمت بالایی دلتای نرتوا، در فاصله بیش از 25 کیلومتری از دهانه رودخانه، ثبت کرد.

روی کاغذ، دلتا به خوبی محافظت می شود. این سایت از سال 1992 یک سایت رامسر بوده و بخشی از شبکه Natura 2000 اتحادیه اروپا است و میزبان چندین ذخیره‌گاه ملی پرنده‌شناسی است. اما هیچ کدام از اینها ساخت و ساز نیروگاه آبی در آن سوی مرز را متوقف نکرده است.

هوتوو بلاتو، پارکی طبیعی از دریاچه‌ها، باتلاق‌ها، مراتع مرطوب و جنگل‌های رودخانه‌ای که از ده‌ها چشمه در جنوب بوسنی و هرزگوین تغذیه می‌شود. عکس: نیک سنت اوگر

در بالادست، در بوسنی، رودخانه از کنار Hutovo Blato می‌گذرد، پارکی طبیعی از دریاچه‌ها، باتلاق‌ها، مراتع مرطوب و جنگل‌های رودخانه‌ای که از ده‌ها چشمه تغذیه می‌شوند. سایت رامسر از سال 2001، بیش از 7800 هکتار را پوشش می دهد و یکی از بزرگترین مناطق زمستانی اروپا برای پرندگانی است که در امتداد مسیر پرواز آدریاتیک مهاجرت می کنند.

ایرنه رزیک، مدیر پارک، گفت: «برای مردم اطراف و برای کل اکوسیستم بسیار مهم است زیرا یک مخزن آب است. زمانی که نرتوا بالاست، هوتوو بلاتو تمام آن آب را می گیرد و از سیل در پایین دست جلوگیری می کند و این کار را به روشی کاملا طبیعی انجام می دهد.

با این حال، هوتوو بلاتو قبلا بهای انرژی آبی منطقه را پرداخت کرده است.

روزیچ گفت: «این آسیب قبلا به دلیل افق پایین وارد شده است. این زمانی بود که هوتوو بلاتو حدود 50 درصد از آب خود را از دست داد.

Upper Horizons فقط اوضاع را بدتر می کند و عواقب آن فراتر از مرزهای پارک احساس می شود.

ایرنه روزیچ، مدیر حفاظتگاه طبیعی هوتوو بلاتو در بوسنی و هرزگوین. عکس: نیک سنت اوگر

Hutovo Blato یک باتلاق ذغال سنگ نارس است: گیاهانی که در طی هزاران سال می‌میرند در زمین‌های غرقاب دائمی غرق شده‌اند، جایی که کمبود اکسیژن مانع از تجزیه کامل آن‌ها شده و در نتیجه کربن را مسدود می‌کند. رزیچ به بی‌رن گفت به همین دلیل است که هوتوو بلاتو «بیش از تمام جنگل‌های بوسنی و هرزگوین کربن ذخیره می‌کند».

اما این فقط تا زمانی کار می کند که باتلاق خیس بماند. هنگامی که آب کم می شود، اکسیژن به درختان افتاده می رسد و ذغال سنگ نارس شروع به تجزیه شدن می کند و دی اکسید کربن و متانی را که برای قرن ها ذخیره کرده آزاد می کند. روزیچ گفت که این اتفاق در پاییز رخ می دهد، زمانی که بخش هایی از پارک خشک می شود.

او گفت: «آب مهمترین چیز برای یک تالاب است. "بدون آن، می میرد."

آبی که هوتوو بلاتو را زنده نگه می دارد از کوه های شرق هرزگوین می آید، جایی که باران و برف در زمستان جمع می شود و در تابستان از فروچاله ها تخلیه می شود. به عنوان مثال، رودخانه Zalomka در Nevesinjsko Polje در زمین ناپدید می شود و کیلومترها دورتر در چشمه Bunica و Bregava که هر دو شاخه های Neretva هستند دوباره ظاهر می شود.

Upper Horizons برای رهگیری این آب قبل از رفتن به زیر زمین طراحی شده است.

یک تونل ورودی برای پروژه افق بالا، در Nevesinjsko karst polje. یک مخزن ایجاد می شود و زمین های کشاورزی را در نواحی اطراف سیل می کند. عکس: نیک سنت اوگر

در ماه مه سال 2025، ماتی ووچیچ، ایکتیولوژیست، به کشفی دست یافت که هر زیست شناس آرزوی آن را دارد.

در حین کار میدانی در دابارسکو پوله، او تعداد انگشت شماری از بچه Telestes dabar را در یک برکه کوچک مشاهده کرد، ماهی که بیش از هشت سال کسی ندیده بود. برخی از دانشمندان می ترسیدند که منقرض شده باشد.

ووچیچ یک سال بعد در یک سفر بعدی در همان منطقه به BIRN گفت: «این اولین بار بود که آن گونه را می دیدم، و دیدن آن بسیار عالی بود.

در سمت چپ، ماتی ووچیچ، ایکتیولوژیست، نمونه‌های DNA محیطی را از دابارسکو کارست پوله در جنوب بوسنی و هرزگوین می‌گیرد. در سمت راست، ووچیچ یک Telestes Dabar نوجوان را در دست دارد. عکس: نیک سنت اوگر

همانطور که از نامش پیداست، Telestes dabar یک گونه بومی در Dabarsko Polje است، به این معنی که فقط در آنجا یافت می شود و در هیچ جای دیگری یافت نمی شود. در همان سفر، ووچیچ دو ماهی بومی در معرض تهدید دیگر را پیدا کرد، Telestes metohiensis و Delminichthys ghetaldii.

قطب‌های کارست بوسنیایی کانون اصلی گونه‌های غار در جهان هستند: هیچ مکان دیگری چنین حیات زیرزمینی غنی ندارد.

دلیل آن در مورفولوژی منحصر به فرد آن است. پولجس در سنگ آهک تشکیل می شود که آب به آرامی در غارها، فروچاله ها و کانال های پنهان حل می شود. این یک مورفولوژی بسیار معمولی برای بالکان است که انگلیسی این کلمه را از اسلاوی اصلی برای توصیف آنها قرض گرفته است.

در ماه‌های مرطوب، سیستم غارهای زیر پله‌ها پر می‌شود و مزارع را سیل می‌کند، در ماه‌های خشک از میان صخره‌ها تخلیه می‌شود. در طی هزاران سال، گونه‌ها در اینجا با این ریتم سیل و خشکسالی سازگار شدند و این منطقه را به مهم‌ترین نقطه داغ جهان برای جانوران غار تبدیل کرد.

تغییرات آب و هوایی در حال حاضر این ریتم را تغییر داده است و سه گونه که ووچیچ از جمله چندین گونه دیگر ذکر کرده است، توسط اتحادیه بین المللی حفاظت از طبیعت، IUCN، به شدت در معرض خطر انقراض تلقی می شوند. اما فوری ترین تهدید در چند متری حوضچه قرار دارد: دهانه تونلی که آب Dabarsko Polje را به سمت مخزن Bileca می برد و از سیل در میدان جلوگیری می کند.

Iva Njunjic، زیست شناس غارنشین، نمونه هایی را در غاری در Nevesinjsko karst polje، در جنوب بوسنی و هرزگوین جمع آوری می کند. عکس: نیک سنت اوگر

ووچیچ گفت: «آنچه ما می دانیم این است که هر سه گونه بیشتر در زیر زمین زندگی می کنند، اما برای جفت گیری باید از سطح زمین بیایند. "اگر چرخه طبیعی سیل وجود نداشته باشد، آنها نمی توانند این کار را انجام دهند."

کارست شناس ایوو لوسیچ گفت نمی توان میزان واقعی خسارت را دانست. او به BIRN گفت: «غارهایی که می‌توانیم کاوش کنیم، پنجره‌هایی به زیرزمین هستند. "ما نمی توانیم کل تصویر را ببینیم."

لوسیچ توضیح داد که ارزیابی اثرات زیست محیطی مطابق با استانداردها نیست. کارسولوژیست ها می گویند که بر داده های قدیمی تکیه دارد، بدون در نظر گرفتن کاهش بارندگی در دهه گذشته. پس از اینکه لوسیچ به این مشکل اشاره کرد، BIRN به این سند مراجعه کرد و متوجه شد که در آن هیچ اشاره ای به Telestes dabar و چندین گونه در معرض خطر انقراض دیگر وجود ندارد.

لوسیچ گفت: "کارست یک منطقه فقیر محسوب می شود، مردم فکر می کنند که اگر آن را تخریب کنیم چیزی از دست نمی دهیم." آنها نمی دانند آنچه در زیر زمین زندگی می کند کاملا منحصر به فرد است.

در سمت چپ، نیروگاه برق آبی دابار، اولین نیروگاه از سه نیروگاه برق آبی در پروژه افق بالا در جنوب بوسنی و هرزگوین. در سمت راست، پروژه ساخت افق بالا در رودخانه Zalomka، در Nevesinjsko karst polje. عکس: نیک سنت اوگر

Dabarsko، Fatnicko و Nevesinjsko Polje سایت‌های کاندید برای شبکه Emerald هستند که معادل Natura 2000 شورای اروپا برای کشورهای غیر اتحادیه اروپا است. در سال 2022، کنوانسیون برن از بوسنی خواست تا نیروگاه های برق آبی جدید را در سایت های نامزد حوزه نرتوا، از جمله این سه میدان، ممنوع کند. اما در سطح ملی هیچ یک از آنها محافظت نمی شود.

Nevesinkso polje جایی است که مخزن Nevesinje برای تغذیه کارخانه Dabar ساخته خواهد شد. قرار است 61.8 میلیون متر مکعب آب را در خود جای دهد و حدود 9 کیلومتر مربع را سیل کند.

در 25 مه 2026، صاحبان قطعات واقع در آن منطقه به جلسه ای با نمایندگان دفتر دادستان کل جمهوری صربسکا و مقامات محلی فراخوانده شدند. به گفته میلجان کواچ، یک روزنامه نگار از منطقه و صاحب یکی از قطعاتی که در این جلسه شرکت کرده بود، بین 50 تا 60 نفر در آن شرکت داشتند. برای هر متر مربع حدود 3.5 یورو به آنها پیشنهاد شد.

کواچ به BIRN گفت: «این مبلغ به اندازه‌ای است که 15 سال پیش برای همان قطعه‌ها پیشنهاد شد. در این بین، قیمت همه چیز بالا رفته است.»

کواچ اذعان کرد که بیشتر زمین‌ها دیگر کشاورزی نمی‌شوند، اما هنوز برای چرا استفاده می‌شود و خانواده‌ها نسل‌ها در آنجا زندگی می‌کنند. این پیشنهاد رد شد.

پل قدیمی موستار، یک پل عثمانی قرن شانزدهمی که بر روی رودخانه نرتوا قرار دارد، در موستار، بوسنی و هرزگوین. عکس: نیک سنت اوگر

پل موستار که دو نیمه شهر را از طریق نرتوا به هم متصل می کند، یکی از نمادین ترین سازه های بوسنی است. غواصی 24 متری از آن به داخل رودخانه برای قرن ها یک آیین برای مردان جوان بوده است. امروزه این سنت توسط باشگاه غواصی موستار زنده نگه داشته شده است.

در 22 مارس 2026، روز جهانی آب، یکی از غواصان باشگاه از نرده پل بالا رفت و به جمعیت گفت: "من این پرش را به نرتووا تقدیم می کنم، بگذارید نرتوای ما جاری شود."

این شیرین کاری توسط آیدا کاپتانوویچ، متولد موستار، از آتلیه بنیاد برای تحول جامعه، ACT، یک سازمان محیط زیستی مستقر در سارایوو، برای افزایش آگاهی در مورد تهدید از Upper Horizon سازماندهی شد.

کاپتانوویچ به BIRN گفت: «نرتوا به همراه پل آن نماد شهر است. اگر نرتوای ما را نابود کنند، این سنت با رودخانه خواهد مرد.»

ACT سالها تلاش کرده است تا پروژه را متوقف کند یا حداقل بدترین اثرات آن را کاهش دهد. کاپتانوویچ گفت: "ترس ما این است که چشمه های بونا، بونیکا و برگاوا به طور کامل خشک شوند، به خصوص در دوره های خشکسالی."

سمت چپ: چشمه رودخانه Bunica، نزدیک موستار، بوسنی و هرزگوین. سمت راست: Blagaj Tekija، یک صومعه صوفی قرن شانزدهمی در سرچشمه رودخانه بونا، در جنوب بوسنی و هرزگوین. عکس: نیک سنت اوگر

در حالی که این نیروگاه ها در جمهوری صربسکا ساخته می شوند، کاپتانوویچ گفت که "بخش خوبی از اثرات منفی نیز بر قلمرو فدراسیون و تا کرواسی است."

ACT با همکاری با وزارتخانه‌های فدرال محیط‌زیست و گردشگری و کشاورزی، مدیریت آب و جنگل‌داری به پیش‌نویس طرحی کمک کرد که دولت فدراسیون در ماه ژوئن به تصویب رساند و وزارتخانه‌ها را ملزم می‌کرد تا تمام اسناد و مجوزها برای افق بالا را از جمهوری صربسکا به دست آورند و اقداماتی را برای به حداقل رساندن خسارت تهیه کنند.

سپس فدراسیون از دولت در سطح ایالتی خواست تا یک کمیسیون بین نهادی ایجاد کند و تصمیمی در مورد بهبود همکاری در زمینه منابع آب اتخاذ کند. حرکت انجام نشد.

بر اساس گزارش بانک واچ، جمهوری صربسکا به تمدید مجوزهای دابار بر اساس مطالعه تاثیر سال 2012، بدون مشورت عمومی ادامه می دهد و از افشای قرارداد وام یا قرارداد ساخت و ساز با شرکت چینی Gezhouba خودداری کرده است.

شکایات تحت کنوانسیون برن و از فوریه 2026، تحت کنوانسیون اسپو در مورد تأثیرات فرامرزی، که توسط کرواسی ثبت شده است، در حال بررسی است.

برای کاپتانوویچ، واکنش نهادی امیدوارکننده است، هرچند دیر.

او گفت که بسیاری از مردمی که در امتداد مناطقی که تحت تأثیر قرار خواهند گرفت زندگی می کنند، هنوز درک نکرده اند که چه چیزی در خطر است.

تا زمانی که تأثیرات را مستقیما نبینید و زندگی کنید، تصور اینکه آب یک رودخانه به طور کامل خشک شود دشوار است.

کاپتانوویچ به BIRN گفت که این دلیلی برای توقف نیست.

ما باید حداقل تاثیری که این پروژه می تواند بر محیط زیست و جوامع ساکن در نرتو داشته باشد را به حداقل برسانیم.

مروج این پروژه Hidroelektrana Dabar d.o.o، یکی از شرکت های تابعه شرکت برق دولتی Elektroprivreda Republike Srpske است. ساخت کارخانه اصلی دابار توسط گروه China Energy Gezhouba با وام 190 میلیون یورویی از بانک Exim چین که توسط دولت جمهوری صربسکا تضمین شده است انجام می شود. برخی از تونل ها توسط شرکت Integral Inzenjering PLC مستقر در بانجا لوکا در حال ساخت هستند.

در ماه مه، رسانه های محلی گزارش دادند که بانک چینی پرداخت وجوه را در آگوست 2025 متوقف کرده است، زیرا تونل انحراف کامل نشده است و Gezhouba اکثر کارگران خود را خارج کرده است. هنگامی که BIRN در ماه مه 2025 از سایت دبار بازدید کرد، تنها چند کارگر در آن حضور داشتند.

با این حال، در 3 اکتبر، وب سایت Hercegovina.info گزارش داد که حدود 4200 قطعه زمین در نزدیکی Nevesinje مصادره خواهد شد، با 25 میلیون مارک بوسنی (12.8 میلیون یورو) برای غرامت و 25 میلیون دیگر در انتظار تایید. مدیر کارخانه، دانیلو ایلیچ، گفت که کار بر روی 9 سایت در حال انجام است و این نیروگاه باید در سال 2028 به شبکه متصل شود.

Elektroprivreda Republike Srpske به درخواست ها برای اظهار نظر پاسخ نداد.

این مقاله با پشتیبانی شبکه ژورنالیزم زمین اینترنیوز تهیه شده است.