غرامت جنگی آسیب به محیط زیست یا زیست‌بومی که در صلح تخریب شده بود؟
سازمان محیط زیست ایران می‌گوید در اثر دو جنگ اخیر ۲۵ هزار میلیارد تومان به محیط زیست آسیب وارد شده است. پزشکیان از بررسی درخواست غرامت می‌گوید و کارشناسان از تخریبی که پیش از جنگ هم به زیست بوم ایران وارد شده بود.
مسعود پزشکیان، رئیس جمهوری اسلامی ایران چهارشنبه شب ۲۰ آبان (۱۱ نوامبر) در سخنرانی خود در سی‌ویکمین اجلاس کنفرانس تغییرات اقلیمی سازمان ملل متحد (کاپ ۳۱) در ترکیه، خواستار تقویت سازوکاری شد که به آسیب‌های زیست‌محیطی ناشی از جنگ آمریکا و اسرائيل بپردازد.
او گفت: «مطابق ارزیابی‌های انجام‌شده، حمله به تأسیسات سوخت در عسلویه موجب انتشار حدود ۵۰۰ هزار تن دی‌اکسید کربن و حمله عمدی به مخازن سوخت اطراف تهران باعث انتشار یک میلیون تن از این گاز شده است».
پزشکیان این وضعیت را "تناقضی آشکار و نگران‌کننده" توصیف کرد و گفت: «در حالی که جامعه جهانی برای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای و سازگاری با تغییرات اقلیمی تلاش میکند، عملیات نظامی گسترده، مصرف سوخت، انفجار مهمات، تخریب زیرساخت‌ها و ایجاد آتش‌سوزی‌های گسترده، دستاوردهای سال‌ها تلاش اقلیمی و زیست‌محیطی را نابود میکند.»
او همچنین مدعی شد که در جنگ اخیر، به "مناطق حفاظت‌شده و پایگاه‌های محیط‌بانی" نیز حمله شده است.
رییس جمهور ایران در پایان سخنانش از جامعه جهانی و سازمان‌های مسئول خواست تا "با مستندسازی خسارات زیست محیطی ناشی از تجاوزات نظامی، سازوکارهای جبران خسارت را تقویت نماید".
تابستان امسال سازمان محیط زیست ایران اعلام کرد خسارات ناشی از دو جنگ ۱۲ و ۳۹ روزه امریکا و اسرائیل علیه ایران در بررسی‌های اولیه ۲۵ هزار میلیارد تومان برآورد شده است.
مشاور رئیس سازمان حفاظت محیط زیست و مسئول بازرسی، ارزیابی عملکرد و رسیدگی به شکایات این سازمان، خسارات ناشی از جنگ را تنها خسارات مستقیم ندانست و گفت: «این رقم صرفاً خسارت مستقیم واردشده به جنگل‌ها و مراتع نیست، بلکه خسارت‌های غیرمستقیم نیز در آن لحاظ شده است، از جمله آثار ناشی از آلودگی هوا، انتشار کربن در اثر سوختن پوشش گیاهی، کاهش خدمات اکوسیستمی از زمان وقوع آسیب تا بازسازی کامل و همچنین هزینه‌های احیا و بازسازی مناطق آسیب‌دیده در محاسبات لحاظ شده است.»
۱۹ آبان نیز مدیر سازمان محیط زیست اعلام کرد که پیگیری حقوقی خسارات ناشی از جنگ به محیط زیست ایران با همکاری معاونت حقوقی رییس جمهور در جریان است.
"داگ ویر" مدیر رصدخانهٔ مناقشات و محیط‌زیست؛ سازمانی که اثرات زیست‌محیطی جنگ‌ها را بررسی میکند، در گفت‌وگو با بخش فارسی دویچه وله درباره امکان طرح شکایت حقوقی برای دریافت خسارت از سوی ایران گفت: «اصل ۹ کمیسیون حقوق بین‌الملل سازمان ملل درباره حمایت از محیط زیست در ارتباط با مخاصمات مسلحانه، تصریح میکند که هر فعل متخلفانه بین‌المللی یک دولت، در ارتباط با یک مخاصمه مسلحانه که موجب آسیب به محیط زیست شود، مسئولیت بین‌المللی آن دولت را به دنبال دارد. این دولت موظف است خسارت وارده را به طور کامل جبران کند؛ از جمله خساراتی که به خودِ محیط زیست وارد شده است.»
او در این مورد به پرونده مطالبه غرامت پس از حمله عراق به کویت اشاره کرده و می‌گوید: «از این منظر، مبنای حقوقی پرداخت غرامت به خوبی تثبیت شده است و اگر حملات آمریکا و اسرائیل را بتوان به عنوان اعمال متخلفانه بین‌المللی طبقه‌بندی کرد، ایران می‌تواند استدلال حقوقی روشنی برای مطالبه غرامت مطرح کند.»
داگ ویر در عین حال تصریح میکند که بر اساس تجربیات گذشته چنین پرونده‌هایی "صرفاً تابع موازین حقوقی نیستند، بلکه از شرایط و ملاحظات سیاسی نیز تأثیر می‌پذیرند". علاوه بر این، به گفته او "ایران باید بتواند آسیب‌های زیست‌محیطی واردشده را به شکلی مستند، دقیق و مطابق با استانداردهای معتبر بین‌المللی ثبت و اثبات کند".
تخریب محیط زیست یکی از معضلات اصلی ایران در طول نیم قرن گذشته بوده است اما روند این تخریب به گفته کارشناسان در دوران حکومت جمهوری اسلامی شتاب و وسعت بیشتری گرفته است.
به عنوان نمونه یکی از مواردی که جمهوری اسلامی روی آن تاکید دارد، آلودگی آب‌های خلیج فارس در اثر جنگ اخیر است. این در حالی است که این مشکل نه فقط در اثر جنگ که سال‌هاست به دلایل گوناگون از جمله ورود فاضلاب‌های صنعتی، تخریب زیستگاه‌های دریایی، صید بی‌رویه و آلودگی پلاستیکی وجود داشته و ایران به عنوان بزرگترین کشور حاشیه خلیج فارس نه تنها اقدام موثری برای رفع آنها انجام نداده بلکه خود نیز مسبب برخی از این آلودگی‌ها بوده است.
موضوع صید ترال از سوی چین در خلیج فارس سال‌ها بحث و محل مناقشه بود و حتی در سال ۱۳۹۹ پس از اعتراضات گسترده خبر آمد که برخی از شناورهای مربوط به این نوع صید توقیف شده‌اند اما در سال ۱۴۰۲ رسانه‌های داخل ایران از بازگشت کشتی‌های چینی صید ترال به خلیج فارس خبر دادند.
از سوی دیگر در جریان دو جنگ اخیر و حتی پس از آتش‌بس، ایران خود حمله کننده به نفتکش‌ها بوده است. بنا بر گزارشی از وال استریت ژورنال که در ماه ژوئیه منتشر شد، تا آن زمان حداقل ۶۷ فروند کشتی باری و نفتکش در خلیج فارس و دریای عمان هدف حمله قرار گرفته‌اند.
نمونه دیگری که در سخنرانی پزشکیان و نیز در اظهارات مقامات زیست محیطی ایران به آن اشاره شده، بارش باران سیاه پس از حمله به مخازن نفت در اطراف تهران است.
هرچند که این حملات از سوی نهادهای حقوق بشر و سازمان ملل و نیز سازمان‌های محیط زیستی به شدت مورد انتقاد قرار گرفت اما این اولین بار نبود که شهر تهران دچار پدیده‌های آلودگی شدید شد. به عنوان مثال تهران تا پیش از جنگ چندین بار شاهد بارش باران اسیدی بوده است.
باران اسیدی به هرنوع بارشی گفته می‌شود که ph آن کمتر از ۵.۶ باشد.
بر اساس نتایج تحقیقی که سال ۲۰۱۲ در مجله EnvironmentAsia منتشر شد، پژوهشگران اعلام کردند که بارش‌های تهران از نظر فلزات سنگین و یون‌های آلاینده بسیار آلوده‌تر از بسیاری از کلان‌شهرهای مورد مقایسه بوده‌اند.
مورد دیگر که پزشکیان به طور مشخص به آن اشاره کرده، تخریب مناطق حفاظت‌شده است. در این مورد نمونه‌های بسیاری را می‌توان نام برد که شاهدی بر تخریب مناطق حفاظت‌شده نه در اثر حمله خارجی که به دلیل رویکرد غلط و منفعت نگرانه بنگاه‌های اقتصادی داخلی است. از جمله این پروژه‌ها که نامشان به رسانه‌ها باز شد می‌توان از پتروشیمی میانکاله، معدن کاوی در منطقه بهرام گور، جاده‌سازی و توسعه زیرساخت در پارک ملی گلستان و البته ویلاسازی و جنگل‌خواری و کوهستان‌خواری اشاره کرد.
تنها یک نمونه از اذعان به این موارد پاسخی است که حمید ظهرابی معاون محیط طبیعی سازمان حفاظت محیط زیست در نشستی خبری در روز ۵ آبان به روزنامه هفت‌صبح می‌دهد: «طبق قانون واگذاری مناطق چهارگانه برای فعالیت‌های معدن‌کاوی ممنوع نیست، تعامل با بخش معدن در واگذاری مناطق برای معدن‌کاوی عاملی است که در آینده وزارت صمت به این سازمان مجوز افزایش سطح مناطق حفاظت شده را بدهد! همین سیاست باعث شده که هیچ نقطه‌ای از مناطق حفاظت شده کشور از گزند معدن‌کاوان در امان نماند.»
نمونه دیگر منطقه جنگلی گلیران بابل در ۷۰کیلومتری جنوب این شهرستان است که انبوه‌ترین جنگل‌های هیرکانی این خطه از شمال ایران در آن واقع شده است.
کارشناسان محیط‌زیست بر این باورند که جنگل‌های انبوه گلیران در شرایط فعلی بیش از گذشته در معرض تخریب و نابودی قرار دارند و در دوره‌های مختلف به بهانه جاده‌سازی و توسعه معدن، بخش قابل‌توجهی از درختان این جنگل‌ها در معرض تخریب قرار گرفته است. این حساسیت‌ها زمانی به اوج رسید که در خردادماه سال ۱۴۰۳ صدها اصله درخت در منطقه گلیران به بهانه جاده‌سازی قطع شد.
این جنگل‌ها به خاطر تولید و تنظیم اکسیژن، آب رودخانه بابلرود، تقویت آب‌های زیرزمینی و اراضی شالیزاری، به شاهرگ حیات بابل شهرت یافته‌اند و حفظ و احیای آنها یک ضرورت فوری است.
از زمانی که فعالان شناخته‌شده محیط زیست توسط سپاه پاسداران دستگیر و به جاسوسی متهم شدند، فعالیت‌های محیط زیستی نیز به لیست بلندبالای ممنوعه‌ها و درخطرها اضافه شد. در حالی که بار اصلی هشدار و گوشزدهای زیست محیطی در اغلب کشورهای آزاد بر عهده فعالان این عرصه و نهادهای مردم‌نهاد است، در ایران این عرصه نیز در چنگال غول‌پیکر دولت گیر افتاده و همه راه‌ها برای بیرون آمدن از آن بسته شده است.
اعظم بهرامی کارشناس و پژوهشگر محیط زیست می‌گوید: «کشورهای اثرگذار با اندیشکده، سازمان‌های مردم‌نهاد، دانشگاه و بخش خصوصی در کاپ (کنفرانس اقلیمی) حاضرند. در ایران فعالان محیط زیست زندانی شده‌اند. دیپلماسی اقلیمی بدون جامعهٔ مدنی، صدایی تک‌نفره است.»
او با تاکید بر "امنیتی شدن همه چیز" می‌گوید حتی در جنگ هم اجازه ندادند تا آسیب‌های محیط زیستی توسط نهادهای مستقل بررسی شود و "کسانی که باید این آلودگی‌ها را می‌شمردند، سال‌هاست یا زندان‌اند یا ساکت‌شده‌اند".
یکی از انتقادات و اعتراضاتی که در زمان جنگ بسیار شنیده می‌شد نبود امکانات پناه گرفتن و حفاظت از مردم در زمان حملات بود. این مسئله درباره آلودگی‌های محیط زیستی جنگ نیز مصداق دارد. به عنوان مثال اعظم بهرامی به این نکته اشاره میکند: «خسارت را برای غرامت گرفتن از دشمن جار زدند، ولی به مردمی که زیر باران سیاه نفس می‌کشیدند حتی هشدار درست‌وحسابی ندادند.»
او می‌گوید: «محیط زیست [برای حکوممت] یک ابزار تبلیغاتی، است نه حفاظت از مردم و این در نداشتن کوچکترین آمادگی حفاظتی از آژیر تا پناهگاه و موتوربرق و آب و ... روشن است.»
درباره آلودگی‌های آبی و زیست بومی در خلیج فارس اعظم بهرامی می‌گوید: «ما هیچ توافق سیاسی محیط زیستی با کشورهای همسایه نداریم نه از سمت خزر و نه از سمت خلیج فارس و اگر هم نگاه محیط زیستی به سیاست‌گذاری یک نگاه مشترک بوده ایران همیشه بیرون ایستاده است. میان کشورهای ساحلی هیچ سازوکار مشترک و فعالی برای پایش و پاسخ اضطراری در زمان جنگ نیست. هر کشور فقط ساحل خودش را می‌پاید و ایران حتی همین را هم شفاف گزارش نمی‌کند.»
این کارشناس سازمان محیط زیست را نیز "نهادی بی قدرت" می‌داند که حتی "در صلح هم زورش به کسی نمی‌رسید، چه برسد به وقت جنگ".
او می‌گوید: «سازمان محیط زیست جایگاه معاون رئیس‌جمهور را دارد، اما همان‌طور که در پروندهٔ پارک‌های حیات وحش بمو و پارک ملی خبر در این روزها می‌بینیم، حتی در دادگاه "سمت قانونی" برای دفاع از پارک‌های ملی تحت پوشش‌اش ندارد. نهادی که در داخل قدرت ندارد، در خارج هم نماینده‌ای مؤثر نخواهد بود.»
اشاره بهرامی به "نداشتن سمت قانونی سازمان محیط زیست" به بیانیه این سازمان به تاریخ ۱۳ آبان امسال درباره پروژه ساخت و ساز در پارک ملی بمو است که در آن تصریح شده: «با ساخت و ساز انجام شده در اراضی پارک، داخل محدوده طرح جامع شهر صدرا، اداره کل حفاظت محیط زیست استان در سال ۱۳۸۵ اقدام به طرح شکایت در مراجع قضایی کرد که به دلیل نداشتن سمت قانونی و عدم اثبات مالکیت، قرار منع تعقیب به نفع شرکت عمران صدرا صادر و اداره کل حفاظت محیط زیست موفق به جلوگیری از ساخت و سازها نشد.»
پارک ملی بمو در استان فارس به دلیل اجرای پروژه‌های عمرانی مانند راه‌آهن شیراز- اصفهان و توسعه پالایشگاه شیراز خبرساز شده است.
علت خبرساز شدن پارک ملی خبر در کرمان نیز مربوط به معدن‌کاری در محوطه آن بوده است.
حال به همه این سوءمدیریت‌ها و فسادها، جنگ هم اضافه شده است؛ جنگی که به گفته اعظم بهرامی "آسیب آن در موارد زیادی کند و نامرئی است؛ انفجار، عکس دارد ولی سرطانی که ده سال بعد می‌آید یا آب و خاکی که آلوده می‌شود عکس ندارد".
To view this video please enable JavaScript, and consider upgrading to a web browser that supports HTML5 video