فقط ۲۰ دریاچه باستانی در دنیا وجود دارد؛ انسان یکی را خشک کرد
دریاچه‌هایی که میلیون‌ها سال دوام آورده‌اند، کمیاب هستند؛ اما یکی از همین دریاچه‌های باستانی در مدت کوتاهی بر اثر فعالیت‌های انسانی نابود شد.
دریاچه‌هایی که میلیون‌ها سال دوام آورده‌اند، کمیاب هستند؛ اما یکی از همین دریاچه‌های باستانی در مدت کوتاهی بر اثر فعالیت‌های انسانی نابود شد.
بیشتر دریاچه‌های زمین برخلاف تصور ما عمر چندان طولانی ندارند. در مقیاس زمین‌شناسی، بسیاری از آن‌ها پدیده‌هایی جوان محسوب می‌شوند و قدمتشان به چندهزار سال می‌رسد. حتی دریاچه‌های بزرگ آمریکای شمالی که بر اثر فرسایش یخچال‌ها و تجمع آب حاصل از ذوب آن‌ها شکل گرفته‌اند، فقط حدود ۱۴هزار سال عمر دارند.
ایزا شون و کوئن مارتنز، دو پژوهشگر حوزه‌ی زیست‌شناسی، در مقاله‌ای توضیح می‌دهند که دریاچه‌ها به‌طور طبیعی به‌سوی نابودی پیش می‌روند. دلیل این پدیده، ورود مداوم رسوبات به بستر دریاچه‌ها است که به‌تدریج عمق آن‌ها را کاهش می‌دهد و سرانجام باعث ناپدیدشدنشان می‌شود.
بااین‌حال، حدود ۲۰ دریاچه در جهان وجود دارند که توانسته‌اند برای میلیون‌ها سال باقی بمانند. این دریاچه‌ها که به «دریاچه‌های باستانی» شهرت دارند، معمولاً در مناطقی با فعالیت زمین‌ساختی بالا قرار گرفته‌اند.
راز ماندگاری بسیاری از دریاچه‌های باستانی در حرکت پوسته‌ی زمین نهفته است . دریاچه‌هایی مانند بایکال در روسیه و تانگانیکا در آفریقا در دره‌های شکافی فعال قرار دارند که بر اثر حرکت صفحات زمین‌ساختی به‌تدریج عمیق‌تر و گسترده‌تر می‌شوند.
در چنین شرایطی، سرعت افزایش عمق دریاچه از سرعت انباشته‌شدن رسوبات بیشتر است و همین موضوع مانع پرشدن کامل بستر آن می‌شود. برای مثال، دریاچه‌ی تانگانیکا با عمق حدود ۱۴۰۰ متر و بایکال با عمق نزدیک به ۱۷۰۰ متر، هرکدام لایه‌هایی از رسوبات به ضخامت پنج تا هفت کیلومتر در بستر خود دارند. اگر فعالیت زمین‌ساختی این مناطق متوقف شود، رسوبات سرانجام می‌توانند این دریاچه‌ها را نیز از بین ببرند.
البته همه‌ی دریاچه‌های باستانی حاصل فعالیت زمین‌ساختی نیستند. برخی از آن‌ها بر اثر برخورد شهاب‌سنگ‌ها شکل گرفته‌اند؛ مانند دریاچه‌ی پینگوالویت در کانادا.
دریاچه‌های باستانی برای دانشمندان اهمیت زیادی دارند، زیرا محیطی تقریباً پایدار برای تکامل گونه‌های جانوری و گیاهی در بازه‌های زمانی بسیار طولانی فراهم می‌کنند. به همین دلیل، بسیاری از آن‌ها میزبان گونه‌هایی هستند که در هیچ نقطه‌ی دیگری از جهان یافت نمی‌شوند.
دریاچه‌ی بایکال در جنوب سیبری با قدمتی حدود ۲۵ میلیون سال، قدیمی‌ترین دریاچه‌ی شناخته‌شده‌ی جهان است. این دریاچه با عمق نزدیک به ۱۷۰۰ متر، عنوان عمیق‌ترین دریاچه‌ی زمین را نیز در اختیار دارد و حدود ۲۰ درصد از آب شیرین یخ‌نزده‌ی جهان را در خود جای داده است.
دانشمندان تخمین می‌زنند که نزدیک به ۸۰ درصد از گونه‌های گیاهی و جانوری بایکال، بومی همین دریاچه هستند. فک بایکال یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌ها است؛ جانوری که تمام زندگی خود را در آب شیرین می‌گذراند.
با وجود رکوردهای چشمگیر بایکال، بزرگ‌ترین پهنه‌ی آبی محصور در خشکی جهان از نظر مساحت و حجم، دریای خزر است که آن هم در گروه دریاچه‌های باستانی قرار می‌گیرد. اما یکی دیگر از اعضای این گروه، برخلاف بایکال و خزر، سرنوشت متفاوتی پیدا کرده است.
دریاچه‌ی آرال در مرز قزاقستان و ازبکستان، زمانی با مساحت حدود ۶۸هزار کیلومتر مربع، چهارمین دریاچه‌ی بزرگ جهان محسوب می‌شد. این پهنه‌ی آبی برای مدت بسیار طولانی دوام آورده بود، اما فعالیت‌های انسانی در چند دهه بخش بزرگی از آن را نابود کرد.
دریاچه‌ی آرال زمانی چهارمین دریاچه‌ی بزرگ جهان بود، اما پروژه‌های گسترده‌ی آبیاری شوروی از دهه‌ی ۱۹۶۰ باعث کاهش شدید آب آن شدند
از دهه‌ی ۱۹۶۰، پروژه‌های گسترده‌ی آبیاری اتحاد جماهیر شوروی، جریان آب ورودی به آرال را به‌شدت کاهش دادند. آب رودخانه‌هایی که پیش‌تر به دریاچه می‌ریختند، برای مصارف کشاورزی منحرف شد و سطح آب آرال به‌تدریج پایین رفت.
در دهه‌ی ۱۹۸۰، کاهش شدید آب باعث شد دریاچه به دو بخش آرال بزرگ و آرال کوچک تقسیم شود. چند دهه بعد، آرال بزرگ نیز به دو قسمت جداگانه تبدیل شد و بخش شرقی آن سرانجام به‌طور کامل خشک شد. بستر خشک‌شده‌ی دریاچه اکنون بخشی از بیابان آرال‌قوم است که از آن به‌عنوان جوان‌ترین بیابان جهان یاد می‌شود.
خشک‌شدن آرال یکی از نمونه‌های شناخته‌شده‌ی تخریب محیط‌زیست بر اثر دخالت انسان است. درحالی‌که بسیاری از دریاچه‌های باستانی میلیون‌ها سال در برابر تغییرات طبیعی زمین مقاومت کرده‌اند، برداشت گسترده‌ی آب برای کشاورزی توانست تنها در چند دهه بخش بزرگی از یکی از آن‌ها را از بین ببرد.
امروزه بخش شمالی آرال همچنان آب دارد و تلاش‌هایی برای احیای آن انجام شده است، اما قسمت‌های وسیعی از بستر جنوبی دریاچه به سرزمینی خشک تبدیل شده‌اند. سرنوشت آرال نشان می‌دهد که حتی پدیده‌های طبیعی با قدمت میلیون‌ها سال نیز ممکن است در برابر تغییرات شدید ناشی از فعالیت انسان آسیب‌پذیر باشند.