قزاقستان به تاجیکستان پیشنهاد همکاری می دهد نه جایگزینی برای روسیه

امامعلی رحمان، رئیس‌جمهور تاجیکستان در 7 نوامبر آستانه را با یک توافق چارچوب در مورد عرضه فرآورده‌های نفتی و نقشه راه برای گسترش تجارت دوجانبه تا سال 2030 ترک کرد. تحویل سوخت قزاقستان به تاجیکستان در 9 ماه اول سال دو سوم کاهش یافت که نشان‌دهنده شکاف بین تعهدات دیپلماتیک و عرضه‌های موجود است.

سفر رسمی سه روزه رحمان بیانیه مشترکی را در مورد اولویت‌های همکاری و 14 سند بین‌دولتی و بین‌سازمانی، از جمله توافق‌نامه‌های برق، معدن و متالورژی، مراقبت‌های بهداشتی و اشتراک داده‌های بازنشستگی، نقشه راه کشاورزی برای سال‌های 2027-2028، و تفاهم‌نامه‌هایی در مورد هوش مصنوعی و تجارت الکترونیک ارائه کرد. قزاقستان همچنین پرسنل نیروهای مرزی کمیته دولتی امنیت ملی تاجیکستان را آموزش خواهد داد و از اولین پیشنهاد تاجیکستان برای یک کرسی غیردائم شورای امنیت سازمان ملل در سال‌های 2028-2029، رقابتی با هند، حمایت خواهد کرد.

این دیدار بر اساس معاهده روابط متفقین امضا شده در دوشنبه در اوت 2024 است که توکایف آن را در ماه مه 2026 به تصویب رساند. یک مجمع تجاری که در روز ورود رحمان برگزار شد، 11 توافق تجاری اعلام شده به ارزش 135.3 میلیون دلار را ایجاد کرد. توکایف به خبرنگاران گفت که تجارت دوجانبه "با اطمینان" به 2 میلیارد دلار نزدیک می شود. این جاه طلبی بالاتر از آخرین مجموع گزارش شده باقی می ماند: 1.13 میلیارد دلار در ژانویه تا سپتامبر 2026، با اشاره Rahmon به رشد تقریبا 26 درصدی سال به سال. با این حال، تجارت بین دو کشور به سختی متعادل است.

تاجیکستان سالانه بالغ بر 1 میلیون تن غلات قزاقستانی خریداری می کند و همچنین آرد، گاز مایع و اکسید آلومینیوم قزاقستان را وارد می کند، در حالی که بیش از 80 درصد صادرات میوه و سبزیجات تاجیکستان تا سال 2024 به قزاقستان بوده است. در ژانویه تا مه 2025، صادرات تاجیکستان به قزاقستان تنها 31.3 میلیون دلار در مقابل واردات 450 دلاری بوده است. در ژانویه تا سپتامبر 2026، قزاقستان 12.5 درصد از واردات تاجیکستان را پس از چین و روسیه تامین کرد. چارچوب سوخت حادترین آسیب پذیری تاجیکستان را هدف قرار می دهد.

حملات اوکراین به پالایشگاه‌های روسیه و محدودیت‌های صادرات سوخت مسکو، سیستم عرضه منطقه‌ای را در سال جاری مختل کرد. اگرچه تحویل‌ها تحت توافق‌های بین‌دولتی رسما از ممنوعیت‌های صادراتی روسیه مستثنی شدند، تاجیکستان همچنان با مشکلات عرضه مواجه بود و چندین ایستگاه بنزین دوشنبه در ماه ژوئیه با کمبود گازوئیل مواجه شدند. داده های گمرک تاجیکستان گزارش شده توسط رویترز نشان می دهد که تحویل روسیه در ژانویه تا سپتامبر 10.8 درصد کاهش یافت و به 708000 تن رسید و سهم روسیه از واردات فرآورده های نفتی تاجیکستان از 88.4 درصد به 77.2 درصد کاهش یافت.

ترکمنستان، ازبکستان و ایران بخش عمده ای از کسری را پوشش دادند و حجم کل واردات همچنان 2.2 درصد افزایش یافت. قزاقستان صادرات سوخت خود را برای محافظت از بازار داخلی خود محدود کرد و بنابراین تحویل از 27100 تن به 9100 تن یا 1 درصد از حجم واردات فرآورده های نفتی تاجیکستان کاهش یافت. توافقنامه برق به منافع آستانه اشاره دارد. قزاقستان از سال 2023 به دنبال خرید برق از نیروگاه برق آبی روگون تاجیکستان برای پوشش ساعت‌های کسری در شبکه خود بوده و تحویل از طریق ازبکستان انجام می‌شود.

پیش‌نویسی که در آوریل 2025 توسط دولت قزاقستان تصویب شد، ترتیبی 20 ساله را پیش‌بینی کرد که عرضه آن مشروط به ظرفیت ترانزیت همسایگان بود. فاش نشده است که آیا این شرایط واقعا در متن امضا شده وجود دارد یا خیر. ساخت و ساز روگان در سال 1976 آغاز شد و بارها قطع شده است. پس از 50 سال، پروژه برق آبی در حال حاضر دارای دو واحد با ظرفیت کم است. قراردادهای صادراتی با قزاقستان و ازبکستان برای تامین مالی تکمیل این سد بسیار مهم است. کمبودهای مکرر زمستانی تاجیکستان صادرات را پیچیده می کند، اما آنها را رد نمی کند.

دیدار رحمان از قزاقستان با اهداف گسترده‌تر دوشنبه از تنوع‌سازی مطابقت دارد. بر اساس گزارش آژانس آمار تاجیکستان، چین 28 درصد از واردات تاجیکستان و 30.5 درصد از صادرات آن را در ژانویه تا سپتامبر 2026 به خود اختصاص داده است و رحمان در ماه مه یک معاهده دوستی دائمی را در پکن امضا کرد. Eurasianet گزارش داد که ورود شهروندان آسیای مرکزی به روسیه با هدف کاری تقریبا 15 درصد در نیمه اول سال 2026 کاهش یافته است و قزاقستان به عنوان جایگزینی برای مهاجران تاجیک ظاهر می شود.

قزاقستان می تواند به تنوع روابط اقتصادی تاجیکستان کمک کند، اما نقش فوری آن در کنار روسیه حاشیه ای است. این گویای این است که خلاصه های منتشر شده از چارچوب جدید سوخت حجم، محصولات یا تاریخ تحویل را مشخص نمی کند.