معمای ذهن‌های خلاق؛ چرا دانشمندان به‌اندازه هنرمندان دچار مشکلات روانی نمی‌شوند؟
پژوهشی روی نزدیک به ۱۵هزار دوقلوی سوئدی نشان می‌دهد که خلاقیت هنری با برخی مشکلات سلامت روان ارتباط دارد، اما این الگو در خلاقیت علمی دیده نمی‌شود.
پژوهشی روی نزدیک به ۱۵هزار دوقلوی سوئدی نشان می‌دهد که خلاقیت هنری با برخی مشکلات سلامت روان ارتباط دارد، اما این الگو در خلاقیت علمی دیده نمی‌شود.
تصور هنرمندانی که با مشکلات روانی دست‌وپنجه نرم می‌کنند، از مدت‌ها پیش در فرهنگ عمومی وجود داشته است؛ از ونسان ون‌گوگ گرفته تا سیلویا پلات. اما چرا چنین تصویری درباره دانشمندان کمتر دیده می‌شود؟ درحالی‌که خلق اثر هنری و دستیابی به کشفی علمی هر دو به خلاقیت نیاز دارند، پژوهشی جدید نشان می‌دهد که ارتباط خلاقیت با سلامت روان به نوع فعالیت خلاقانه بستگی دارد.
پژوهشگران مؤسسه زیبایی‌شناسی تجربی ماکس پلانک و مؤسسه کارولینسکا در سوئد، در مطالعه‌ی جدید اطلاعات ۱۴هزار و ۶۵۸ دوقلو را بررسی کردند . شرکت‌کنندگان در دو مرحله نظرسنجی با فاصله حدود ۱۰ سال، درباره دستاوردهای خود در زمینه هنر، موسیقی، نویسندگی، علم و اختراع اطلاعات ارائه دادند.
پژوهشگران علاوه‌بر بررسی سوابق پزشکی و تشخیص‌های روان‌پزشکی، ویژگی‌های شخصیتی و توانایی تفکر خلاق شرکت‌کنندگان را نیز ارزیابی کردند.
نتایج نشان داد افرادی که دستاوردهای بیشتری در موسیقی، نویسندگی، رقص، تئاتر و هنرهای تجسمی داشتند، علائم افسردگی و تجربه‌های شبه‌روان‌پریشی بیشتری گزارش می‌کردند. موفقیت هنری بیشتر همچنین با احتمال بالاتر تشخیص اسکیزوفرنی ، اضطراب و اختلالات مرتبط با استرس در سال‌های بعد همراه بود.
افرادی که در موسیقی، نویسندگی و هنرهای تجسمی موفقیت بیشتری داشتند، علائم افسردگی و تجربه‌های شبه‌روان‌پریشی بیشتری گزارش کردند
اما در مورد خلاقیت علمی، الگوی متفاوتی مشاهده شد. افرادی که در علم و اختراع دستاوردهای بیشتری داشتند، به‌طور کلی با افزایش معنادار مشکلات روان‌پزشکی مواجه نبودند. حتی برخی شاخص‌های خلاقیت در مشاغل علمی و فنی با مشکلات روانی کمتر ارتباط داشتند.
یکی از پرسش‌های اصلی پژوهشگران این بود که آیا فعالیت هنری خطر بروز مشکلات روانی را افزایش می‌دهد یا افرادی که از نظر ژنتیکی مستعد برخی اختلالات هستند، بیشتر به فعالیت‌های هنری گرایش پیدا می‌کنند.
برای روشن‌شدن این موضوع، پژوهشگران به سراغ دوقلوهای همسان رفتند. این دوقلوها تقریباً از نظر ژنتیکی یکسان هستند و معمولاً در شرایط مشابهی بزرگ می‌شوند؛ بنابراین، مقایسه آن‌ها به پژوهشگران کمک می‌کند تأثیر ژنتیک و محیط زندگی را بهتر بررسی کنند.
نتایج جالب بود: وقتی پژوهشگران دوقلوهای همسان را با یکدیگر مقایسه کردند، ارتباط میان موفقیت هنری و مشکلات روانی در بیشتر موارد ضعیف‌تر شد یا دیگر از نظر آماری معنادار نبود.
تحلیل‌های ژنتیکی نیز نشان داد افرادی که استعداد ژنتیکی بیشتری برای ابتلا به اسکیزوفرنی، اختلال دوقطبی یا اختلالات مرتبط با استرس داشتند، معمولاً دستاوردهای هنری بیشتری گزارش می‌کردند. در مقابل، عوامل ژنتیکی مرتبط با مشاغل علمی و فنی اغلب ارتباط معکوسی با مشکلات سلامت روان نشان می‌دادند.
پنگهائو شیا، نویسنده اصلی پژوهش، توضیح می‌دهد که خلاقیت هنری بیشتر با افزایش نسبی مشکلات روانی ارتباط دارد و ژن‌ها در شکل‌گیری این رابطه نقش مهمی ایفا می‌کنند. به بیان دیگر، ممکن است خلاقیت هنری به‌خودی‌خود باعث مشکلات روانی نشود، بلکه برخی عوامل ژنتیکی مشترک، هم بر توانایی هنری و هم بر آسیب‌پذیری روانی تأثیر بگذارند.
یافته‌های جدید با برخی پژوهش‌های پیشین همخوانی دارند. برای مثال، مطالعه‌ای در سال ۲۰۱۸ روی ۴٫۴۵ میلیون نفر در سوئد نشان داد افرادی که در دانشگاه رشته‌های هنری خوانده بودند، به‌ترتیب ۹۰، ۶۲ و ۳۹ درصد بیشتر احتمال داشت به دلیل اسکیزوفرنی، اختلال دوقطبی و افسردگی بستری شوند.
پژوهش دیگری در سال ۲۰۱۵ نیز نشان داد افرادی که از نظر ژنتیکی مستعد اسکیزوفرنی یا اختلال دوقطبی بودند، حتی بدون ابتلا به این بیماری‌ها، بیشتر احتمال داشت در حرفه‌های خلاق فعالیت کنند.
بااین‌حال، این ارتباط‌ها به معنای مضر بودن فعالیت هنری نیستند. سازمان جهانی بهداشت در مروری بر بیش از سه هزار مطالعه دریافت که مشارکت در فعالیت‌های هنری می‌تواند به بهبود سلامت و بهزیستی افراد کمک کند.
پژوهشگران همچنین احتمال می‌دهند تفاوت محیط کاری هنرمندان و دانشمندان در نتایج مشاهده‌شده نقش داشته باشد. برای مثال، فشار کاری و رقابت شدید در مشاغل علمی ممکن است باعث شود افرادی که مشکلات روانی بیشتری دارند، کمتر وارد این حرفه‌ها شوند یا در آن‌ها باقی بمانند. البته این توضیح هنوز فرضیه‌ای اثبات‌نشده است.
پژوهشگران معتقدند برخی عوامل ژنتیکی مشترک ممکن است هم بر توانایی‌های هنری و هم بر آسیب‌پذیری در برابر اختلالات روانی تأثیر بگذارند
یافته‌های مطالعه جدید نشان می‌دهد که رابطه میان خلاقیت و سلامت روان بسیار پیچیده‌تر از تصور رایج درباره «هنرمند رنج‌کشیده» است؛ تصوری که براساس آن، رنج روانی و ابتلا به اختلالات روان‌پزشکی بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی افراد خلاق و هنرمند دانسته می‌شود.
پژوهشگران معتقدند ارتباط مشاهده‌شده میان موفقیت هنری و برخی مشکلات روانی، لزوماً به معنای تأثیر منفی فعالیت هنری بر سلامت روان نیست و ممکن است تا حدی از عوامل ژنتیکی مشترک ناشی شود. از سوی دیگر، شواهد علمی نشان می‌دهند که مشارکت در فعالیت‌های هنری می‌تواند به بهبود سلامت روان و افزایش احساس رضایت از زندگی کمک کند. بنابراین، ابتلا به مشکلات روانی نه شرط لازم برای خلق آثار هنری برجسته است و نه پیامدی اجتناب‌ناپذیر برای افرادی که از خلاقیت بالایی برخوردارند.
پژوهش در ژورنال Molecular Psychiatry منتشر شده است.