ناامنی هرمز؛ سود نفتکش‌ها بالا می‌رود، هزینه به مردم می‌رسد
ناامنی تنگه هرمز برای برخی مالکان نفتکش‌ها سودآور شده، اما هزینه حمل کالا و انرژی هم بالا رفته است. دو کارشناس در گفت‌وگو با دویچه وله توضیح می‌دهند این وضعیت چطور به تولید، درآمد ارزی و قدرت خرید مردم ایران آسیب می‌زند.
عبور از تنگه هرمز برای برخی مالکان نفتکش‌ها چنان درآمدی دارد که با وجود خطر حمله، حاضر به ادامه فعالیت هستند. اما همان کرایه‌های بالا که درآمد شرکت‌های حمل‌ونقل را افزایش می‌دهد، هزینه جابه‌جایی نفت و کالا را سنگین‌تر می‌کند؛ هزینه‌ای که به گفته کارشناسان، بخشی از آن به تولیدکنندگان و در نهایت مصرف‌کنندگان منتقل می‌شود.
گزارش‌های جدید از حمله به کشتی‌ها در هرمز نشان می‌دهد اختلاف ایران و آمریکا درباره پاکسازی مین‌های دریایی، تنها بخشی از مسئله است. حتی اگر مسیرهای اصلی عاری از مین باشند، خطر اصابت پرتابه یا نزدیک شدن قایق‌های مهاجم همچنان می‌تواند عبور کشتی‌ها را پرهزینه و ناامن کند.
در جدید‌ترین حادثه، یک نفتکش روز پنجشنبه ۲۹ اکتبر (۷ آبان) در فاصله حدود ۲۵ مایل دریایی شمال شرق خصب عمان هدف دو وسیله انفجاری متصل به بدنه قرار گرفت.
به گزارش رویترز و بر اساس اطلاعات مرکز عملیات تجارت دریایی بریتانیا، انفجارها باعث آتش‌سوزی موتورخانه و توقف موقت کشتی شدند. خدمه سالم ماندند، آتش خاموش شد و نفتکش به مسیر خود ادامه داد . مسئولیت حمله مشخص نشد.
این حادثه با برخورد به مین‌های رهاشده یا کارگذاشته‌شده در مسیر دریایی تفاوت دارد. ایران پیش‌تر گفته بود که چهار نفتکش پس از برخورد با مین دچار انفجار و آتش‌سوزی شدند؛ ادعایی که مستقلا تایید نشده و سنتکام نیز با رد روایت ایران، بر پاکسازی مسیرهای اصلی تاکید کرده است.
دالغا خاتین‌اوغلو، کارشناس نفت و انرژی، در گفت‌وگو با دویچه وله می‌گوید، افزایش شدید کرایه‌ها، انگیزه مالی بالایی برای پذیرش خطر ایجاد کرده است.
او می‌گوید: «هزینه اجاره نفتکش‌ها به حدی بالا رفته، یعنی بیشتر از ۱۰ برابر شده و درآمد بالای حمل نفت باعث شده برخی مالکان، به‌ویژه مالکان نفتکش‌های قدیمی‌تر، خطر حمله را بپذیرند.»
به گفته خاتین‌اوغلو، کرایه روزانه برخی نفتکش‌ها به حدود ۱٫۳ میلیون دلار رسیده است؛ رقمی که پذیرش خطر عبور را برای بعضی مالکان سودآور کرده است. شرکت تحلیل اطلاعات دریایی ویندوارد نیز در اوایل اکتبر، عبور نرخ حمل نفت با ابرنفتکش در مسیر عربستان به چین از این سطح را گزارش کرده بود.
خاتین‌اوغلو رشد سود شرکت کشتیرانی "بحری" عربستان را نمونه‌ای از این وضعیت می‌داند. مطابق نتایج مالی منتشرشده، سود سه‌ماهه سوم این شرکت با افزایش حدود ۸۹۱ درصدی نسبت به مدت مشابه سال قبل، به ۵٫۰۹ میلیارد ریال سعودی، معادل حدود ۱٫۳۶ میلیارد دلار، رسیده است.
شرکت، افزایش نرخ‌های حمل و اختلالات منطقه‌ای را از عوامل این رشد معرفی کرده است.
با این حال، افزایش درآمد مالکان به معنای نبود هزینه انسانی نبوده و طبق همین گزارش، امسال چهار شناور بحری هدف حمله قرار گرفتند و دو دریانورد کشته شدند.
احمد علوی، اقتصاددان و استاد دانشگاه در گفت‌وگو با دویچه وله توضیح می‌دهد که ناامنی دریایی از چند مسیر به هزینه زندگی مردم در ایران منتقل می‌شود، از جمله افزایش کرایه و بیمه، تاخیر در تحویل محموله‌ها و گران‌تر شدن تامین مالی و نگهداری کالا.
او می‌گوید: «این فشار فقط به کالاهای وارداتی محدود نمی‌ماند. کارخانه‌ها و تولیدکنندگان داخلی نیز برای مواد اولیه، قطعات و ماشین‌آلات به واردات وابسته‌اند. بنابراین گران‌تر شدن حمل‌ونقل می‌تواند هزینه تولید داخلی را هم افزایش دهد.»
به گفته علوی، صنایع دارویی و غذایی، کشاورزی، دامداری و خودروسازی از جمله بخش‌های آسیب‌پذیر هستند و تاخیر در رسیدن مواد اولیه دارو ممکن است دسترسی به برخی اقلام را محدود کند و افزایش هزینه واردات خوراک دام نیز به قیمت تولیدات غذایی منتقل شود.
او تاکید می‌کند: «به‌ویژه خانوارهای کم‌درآمد که سهم بیشتری از درآمدشان را صرف مواد غذایی، دارو و کالاهای ضروری می‌کنند، آسیب‌پذیرتر خواهند بود.»
دولت ممکن است با ارز ترجیحی یا یارانه بخشی از فشار را جذب کند، اما به تحلیل علوی، این اقدام هزینه را از بین نمی‌برد و می‌تواند آن را به بودجه عمومی یا منابع بانک مرکزی منتقل کند.
علوی میان توان تولید نفت و درآمدی که واقعا در اختیار اقتصاد قرار می‌گیرد، تفاوت می‌گذارد: «در چنین شرایطی، ظرفیت تولید نفت الزاما به معنای درآمد ارزی قابل وصول نیست.»
به گفته او، ناامنی مسیر، هزینه بیمه و محدودیت دسترسی به کشتی می‌تواند صادرات را دشوارتر کند. خریداران نیز ممکن است تخفیف بیشتری بخواهند. در نتیجه، حتی با ادامه فروش، هزینه معامله بالا می‌رود و درآمد خالص کاهش می‌یابد.
او می‌گوید این فشار به صادرات نفت محدود نیست. پتروشیمی، فولاد و دیگر صنایع صادراتی نیز با هزینه بیشتر حمل‌ونقل روبه‌رو می‌شوند، در حالی که واردات مواد اولیه و تجهیزات هم گران‌تر می‌شود.
در تحلیل او، کاهش ارز در دسترس و افزایش هزینه واردات می‌تواند فشار بر ریال را تشدید کند و از این مسیر، موج دیگری از افزایش قیمت‌ها به اقتصاد منتقل شود.
خاتین‌اوغلو معتقد است بازگشت امنیت پایدار به مسیرهای انرژی، به توافق سیاسی وابسته است و می‌گوید: «اگر منظورمان از شرایط عادی این است که دیگر ایران حمله انجام ندهد، فکر می‌کنم بدون توافق با آمریکا و رسیدن به یک صلح پایدار، این غیرممکن است. یعنی ایران همیشه حملاتی انجام خواهد داد، هرچند ضعیف و ناکارآمد.»
علوی نیز تاکید می‌کند که امکان فنی عبور کشتی‌ها، برای بازگشت تجارت به شرایط عادی کافی نیست: «شرکت‌های بین‌المللی برای فعالیت اقتصادی به امنیت و پیش‌بینی‌پذیری نیاز دارند، نه صرفا امکان فنی عبور از یک مسیر دریایی.»
به گفته او، پیامد ادامه ناامنی در هرمز تنها در درآمد نفتی دولت دیده نمی‌شود: «بخش مهمی از آن از طریق تورم، کاهش اشتغال، محدودیت تولید و افت قدرت خرید به خانوارهای ایرانی منتقل می‌شود.»