وداع با فضاپیمای سوئیفت؛ مأموریت تلسکوپ پرتو گاما ناسا پس از ۲۲ سال پایان یافت

تلسکوپ فضایی سوئیفت در پی افت مداوم ارتفاع، در آستانه سقوط آتشین در جو زمین قرار دارد و دیگر قادر به انجام فعالیت‌های علمی خود نیست.

ناسا به‌طور رسمی به مأموریت تلسکوپ فضایی سوئیفت پایان داد؛ تصمیمی که پس از شکست تلاش بلندپروازانه‌ی ماهواره‌ای خصوصی برای نجات این فضاپیمای سالخورده، اجتناب‌ناپذیر شده بود.

طبق اعلام ناسا ، تیم سوئیفت روز سه‌شنبه ۲۰ اکتبر، عملیات علمی تلسکوپ را متوقف کرد؛ زیرا ارتفاع مداری‌اش آن‌قدر کاهش یافته بود که دیگر نمی‌توانست اندازه‌گیری‌های مطمئنی از کیهان انجام دهد. سوئیفت در طول هفته‌های آینده همچنان ارتفاع خود را از دست خواهد داد و درنهایت در سقوطی آتشین وارد جو زمین خواهد شد.

ناسا تابستان امسال تلاش کرد سوئیفت را با کمک شرکتی خصوصی به نام «کاتالیست اسپیس تکنولوژیز» نجات دهد. فضاپیمای این شرکت با نام لینک قرار بود به سوئیفت نزدیک شود، آن را بگیرد و ارتفاع مداری‌اش را افزایش دهد. اما تلاش برای نجات سوئیفت به‌دلیل برخی مشکلات فنی، به شکست ختم شد.

تلسکوپ فضایی سوئیفت در نوامبر ۲۰۰۴ به مدار زمین پرتاب شد تا فوران‌های پرتو گاما را که قدرتمندترین انفجارها در کیهان هستند، بررسی کند. سوئیفت برای فعالیت به مدت دو سال طراحی شده بود، اما موفق شد بیش از دو دهه به انجام مأموریت بپردازد و جهان را در چند طول موج شامل مرئی، فرابنفش و پرتو ایکس رصد کند.

شاون دومگال-گلدمن، مدیر بخش اخترفیزیک در مقر ناسا در واشینگتن، در بیانیه‌ی این سازمان گفت: «سوئیفت در این مدت نقش مهمی در پیشبرد درک ما از کیهانِ در حال تغییر ایفا کرد و بخشی از انقلابی در اخترفیزیک بود که نشان داد رصدهای سریع و واکنش‌پذیر تا چه اندازه برای کل جامعه علمی اهمیت دارند.»

سوئیفت برای فعالیت به مدت دو سال طراحی شده بود، اما موفق شد بیش از دو دهه به انجام مأموریت بپردازد

ناسا امیدوار بود سوئیفت بتواند به‌مراتب بیشتر به فعالیت خود ادامه دهد. این سازمان در سپتامبر ۲۰۲۵ قراردادی به شرکت کاتالیست اسپیس اعطا کرد تا این رصدخانه را نجات دهد؛ زیرا نیروی پسا یا درگ ناشی از جو زمین باعث می‌شد ارتفاع مداری سوئیفت به‌تدریج کاهش یابد و فضاپیما به زمین نزدیک‌تر شود.

سوئیفت فاقد پیشرانه‌هایی است که بتوانند نیروی درگ جوی را خنثی کنند. به همین دلیل، کاتالیست فضاپیمایی به‌اندازه یخچال به نام لینک را به مدار زمین پرتاب کرد با سوئیفت ملاقات کند، آن را با سه بازوی رباتیک بگیرد و به مداری بالاتر منتقل کند تا تلسکوپ بتواند فعالیت‌های علمی‌اش را ادامه دهد.

ناسا و کاتالیست از همان ابتدا تأکید می‌کردند که موفقیت این مأموریت به‌هیچ‌وجه تضمین‌شده نیست. مأموریت لینک بی‌سابقه بود؛ زیرا پیش از آن، هیچ فضاپیمایی از بخش خصوصی نتوانسته بود ماهواره‌ای را که برای تعمیر و سرویس به این شیوه طراحی نشده بود، به دام بیندازد و به مدار بالاتر منتقل کند.

از سوی دیگر، سرعت کاهش ارتفاع مداری سوئیفت ایجاب می‌کرد که عملیات در زمانی کوتاه انجام شود. لینک در سوم ژوئیه به فضا پرتاب شد؛ کمی بیش از ۹ ماه پس از آنکه کاتالیست قرارداد ۳۰ میلیون دلاری ناسا برای نجات سوئیفت را دریافت کرد.

لینک نتوانست مأموریت بسیار دشوارش را به انجام برساند. حدود سه هفته پس از پرتاب، این فضاپیما با مشکلاتی در سامانه پیشرانش و چرخ‌های واکنشیِ کنترل وضعیت خود مواجه شد. چرخ‌های واکنشی قطعاتی هستند که با چرخش کنترل‌شده، جهت‌گیری فضاپیما را تنظیم می‌کنند. این مشکلات باعث شدند لینک با سرعتی غیرمنتظره شروع به چرخیدن کند.

این نقص‌ها مانع از آن شدند که لینک سوئیفت را بگیرد و به مدار بالاتر منتقل کند. بااین‌حال، لینک موفق شد به فاصله‌ی ۱۲ تا ۱۵ کیلومتری تلسکوپ برسد و از آن عکس بگیرد. فضاپیمای نجات سوئیفت سرانجام اوایل ماه گذشته در جو زمین سقوط کرد و به ماموریت نافرجام خود پایان داد.

دومگال-گلدمن گفت: «هرچند از پایان مأموریت سوئیفت ناراحت خواهیم شد، می‌دانستیم که تلاش برای افزایش ارتفاع مداری آن، در هر صورت ارزشمند خواهد بود؛ زیرا به پیشرفت فناوری سرویس‌دهی به فضاپیماها در ایالات متحده کمک می‌کرد، ما را به چالش می‌کشید تا در چارچوب زمانی بی‌سابقه‌ای مأموریت را انجام دهیم و شیوه‌های عملیاتی‌مان برای افزایش مدت فعالیت ماهواره‌ها در مدار پایین زمین را به آزمایش می‌گذاشت.»

سوئیفت در سال ۲۰۱۸ به افتخار نیل گرلز، نخستین پژوهشگر اصلی مأموریت که یک سال پیش از آن درگذشته بود، به‌طور رسمی به «تلسکوپ نیل گرلز سوئیفت» تغییر نام داد این تلسکوپ فضایی در طول دوران فعالیت پربار خود بیش از دوهزار فوران پرتو گاما را رصد کرد و همچنین بیش از ۱۴۰۰ انفجار اَبَرنواختر را زیر نظر گرفت. افزون بر این، سوئیفت به رصد سیارک‌ها، دنباله‌دارها و سیاه‌چاله‌ها پرداخت و نقشه‌ای سرتاسری از آسمان در طول موج پرتو ایکس تهیه کرد.

به‌گفته مقام‌های ناسا، داده‌های مأموریت سوئیفت تاکنون در انتشار حدود ۷هزار مقاله علمی نقش داشته‌اند. این تعداد در آینده نیز افزایش خواهد یافت و احتمالاً تا سال‌های بسیار دور همچنان بیشتر خواهد شد.

دومگال-گلدمن گفت: «سوئیفت آرشیوی فوق‌العاده از رصدهای چندطول‌موجی برای ما به جا می‌گذارد که تا چندین دهه آینده زمینه‌ساز اکتشافات جدید خواهد بود.»