پرونده‌های امنیتی: چرا هنرمندان رومانیایی خبرچین شدند

زمانی که یولیا پوپوویچی، منتقد تئاتر، شروع به تحقیق در بایگانی پلیس مخفی دوران کمونیست رومانی، Securitate کرد، می‌خواست بفهمد که چگونه نهادهای تئاتری این کشور از زمان سقوط کمونیسم در سال 1989 تغییر کرده‌اند.

این اسناد یک الگوی تکرارشونده را نشان می‌داد: هنرمندانی که به دنبال فرصت‌هایی برای سفر و اجرا در خارج از کشور بودند و سپس جریان ثابتی از گزارش‌های محرمانه را به Securitate ارائه می‌کردند.

کتاب جدید پوپوویچی با عنوان «هنرمند، اطلاع‌رسان و امنیت: گزارش برای پاسپورت» به بررسی رابطه پیچیده بین جامعه تئاتر رومانی و سکوریتات در دهه 1980 می‌پردازد، با تمرکز بر سؤالی که نسبتا کمتر مورد توجه قرار گرفته است: چرا مردم برای یک رژیم ظالمانه موافقت کردند که به دیگران اطلاع دهند؟

برای درک انتخاب هایی که هنرمندان در آن زمان با آن مواجه بودند، یادآوری شرایط در رومانی کمونیستی مهم است: این کشور توسط نیکولای چائوشسکو اداره می شد که رژیم استبدادی او محدودیت های شدیدی را بر آزادی های مدنی و آزادی بیان اعمال کرد.

ریاضت، کمبود مواد غذایی و کالاهای اساسی، و نظارت فراگیر زندگی روزمره را شکل داده است. سفرهای خارجی به شدت کنترل می شد، به ویژه برای کسانی که کارشان آنها را با مردم و موسسات خارج از کشور در تماس بود.

پوپوویچی 47 ساله به BIRN گفت: «ریاضت در هنر نیز به شدت احساس می شد. همه مؤسسات فرهنگی، به استثنای کتابخانه‌ها، موظف به تأمین مالی خود بودند، به این معنی که باید بیشتر پول مورد نیاز برای فعالیت را جمع‌آوری کنند.»

در نتیجه انتظار می رفت که تئاترها حدود 75 درصد از بودجه عملیاتی سالانه خود را خودشان تولید کنند.

این سیاست به هموار کردن راه برای تعداد زیادی از هنرمندان رومانیایی، از نوازندگان گرفته تا بازیگران، گروه‌های فولکلور گرفته تا گروه‌های سرگرمی کودکان، برای سفر به کشورهای غربی برای اجرا و تولید ارز خارجی برای دولت کمک کرد.

ارقام قابل اعتمادی وجود ندارد که بتواند مقیاس واقعی این پدیده را نشان دهد.

با این حال، پوپوویچی ارجاعات متعددی به چنین سفرهایی در آرشیو Securitate یافت. آنها یا به عنوان تورهای اجرا سازمان یافته یا تحت قراردادهای فردی که به هنرمندان اعطا شده بود برگزار شد.

تورهای خارجی به بسیاری از هنرمندان فرصت‌های ارزشمندی برای کسب درآمد اضافی ارائه کرد، اگرچه شرایط همیشه ایده‌آل نبود. با این حال، بسیاری از ارز خارجی حاصل از این اجراها به دولت رفت.

مقامات کمونیستی نه تنها به پولی که این هنرمندان می توانستند به دست آورند، بلکه به تحت کنترل نگه داشتن آنها نیز علاقه مند بودند.

سند تأیید پرداخت مبلغی به یک خبرچین به عنوان «پاداش برای اطلاعات ارائه شده». عکس: Iulia Popovici

Securitate که در سال 1948 پس از تسلط کمونیست ها تأسیس شد، وظیفه داشت از رژیم جدید از طریق نظارت، سرکوب، سانسور و ارعاب محافظت کند. پس از دو دهه سرکوب خشن و نظارت فراگیر، نقش آن در سرکوب مستقیم در اوایل دهه 1970 به میزان قابل توجهی کاهش یافت.

فعالیت اصلی آن به «پیشگیری» تغییر کرد: نظارت بر هر بخش از جامعه رومانی برای شناسایی، در مراحل اولیه، هر گونه ژست یا اقدامی که ممکن است به فعالیت ضد رژیم تبدیل شود.

برای این منظور، به تعداد زیادی افسر و شبکه وسیعی از خبررسان متکی بود. ارقامی که اخیرا توسط شورای ملی مطالعه بایگانی امنیت، CNSAS منتشر شده است، نشان می‌دهد که در اواخر دهه 1980، پلیس مخفی بیش از 14600 کارمند داشت و بیش از 200000 خبرچین را در طول این دهه استخدام کرده بود.

مورخان رومانیایی در مورد چگونگی تفسیر نقش Securitate اختلاف نظر دارند. نظارت مستمر و شبکه گسترده اطلاع رسانی آن بدون شک به جلوگیری از مخالفت ها و فعالیت های ضد رژیم در محافل هنری کمک کرد. با این حال پلیس مخفی نتوانست بسیاری از هنرمندان را از فرار در حین تور خارج از کشور باز دارد.

پوپوویچی سوابق بایگانی را کشف کرد که نشان می داد حداقل 1300 هنرمند در یک دوره هفت ساله در دهه 1980 در خارج از کشور باقی مانده اند. فقط چند نفر بازیگر بودند. بقیه نوازندگان، خوانندگان و رقصندگان بودند که می‌توانستند راحت‌تر حرفه خود را در غرب دنبال کنند.

عکسی که در جریان عملیات نظارتی Securitate از یک بازیگر رومانیایی گرفته شده است. عکس: Iulia Popovici

حوزه فرهنگی، مانند هر بخش دیگر از جامعه رومانی، تحت نظارت شدید قرار داشت. با این حال، همانطور که پوپوویچی در کتاب خود توضیح می دهد، این کتاب ویژگی های خاص خود را داشت.

در تئاتر، فیلم و ادبیات، Securitate با احتیاط بیشتری عمل کرد، زیرا جامعه هنری شامل افراد زیادی با مشخصات عمومی بود که نه تنها از حمایت تماشاگران بلکه اغلب از ارتباطات در سطح سیاسی نیز برخوردار بودند.

بنابراین، Securitate اغلب به افرادی روی می‌آورد که پست‌های عمومی برجسته‌ای نداشتند.

در تئاتر ملی بخارست، بزرگترین مؤسسه تئاتری کشور، حدود هفت درصد از تقریبا 600 کارمند آن، خبررسان منظم بودند. بیشتر آنها در نقش های پشتیبانی مانند کادر فنی یا اداری کار می کردند یا بازیگران کمتر شناخته شده ای بودند.

پوپوویچی گفت: «در دهه 1980، سکوریتات به ندرت به اجبار یا باج‌گیری برای استخدام خبررسان متوسل شد. و علیرغم آنچه هنوز در مورد روش های سرکوبگرانه پلیس مخفی گفته می شود، در آن زمان هیچ کس به دلیل امتناع از همکاری با پلیس سیاسی عواقبی را متحمل نشد.

او افزود: "توسل به احساسات میهن پرستانه نیز تا حد زیادی بی اثر بود"، زیرا تعداد کمی از رومانیایی ها واقعا به سیستم کمونیستی اعتقاد داشتند.

در عوض، Securitate اساسا به دنبال سوء استفاده از نارضایتی‌ها و ناامیدی‌های شخصی اطلاع‌رسانان بالقوه بود. در مورد برخی از بازیگران، گزارش‌های آن‌ها انتقاد یا شایعات درباره همکارانی بود که بیشتر به تورهای خارجی می‌رفتند، که نشان‌دهنده تمایل به جانشینی آنها بود.

پوپوویچی می‌گوید که تحقیقات او سه انگیزه اصلی را در میان کسانی که اطلاعاتی را به Securitate ارائه می‌دادند شناسایی کرد: وضعیت، قدرت و اعتقاد به مفید بودن.

اولین مورد مربوط به افرادی است که زندگی حرفه ای و شخصی معمولی دارند و می خواستند مورد توجه قرار گیرند. دومی نشان دهنده تمایل به تأثیرگذاری بر دیگران بود. سومین مورد مربوط به کسانی بود که به پلیس مخفی هشدار دادند که آنچه آنها معتقد بودند در دنیای تئاتر اشتباه است، به این امید که "Securitate همه چیز را درست کند".

پوپوویچی گفت که قصد ندارد کتابش به عنوان کیفرخواست برای اطلاع‌رسانی باشد که پرونده‌هایشان را بررسی می‌کند، بلکه قصد دارد بحثی را در مورد آنچه که مردم را به پذیرش چنین مصالحه اخلاقی عمیقی سوق می‌دهد، برانگیزد.

او به BIRN گفت: «من معتقدم که بسیاری از مردم شر را صرفا از روی خودخواهی می پذیرند تا همه چیز برای آنها خوب پیش برود. و این اغلب به دلیل فقدان حس همبستگی است.