پیامد فقر کشاورزان؛ افزایش ۴۰۰درصدی تولید تریاک در افغانستان پس از منع اولیه طالبان
تولید تریاک در افغانستان در سال ۲۰۲۶ با افزایش ۴۰۰درصدی به نزدیک ۱۵۰۰ تن رسید. سازمان ملل فقر کشاورزان را عامل اصلی این بازگشت می‌داند؛ با این حال،سطح کشت و تولید همچنان بسیار پایین‌تر از دوران پیش از ممنوعیت طالبان است.
دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد اعلام کرد که کشت خشخاش و تولید تریاک در افغانستان طی یک سال گذشته به‌شدت افزایش یافته است. بر اساس گزارش این نهاد، تولید تریاک در سال ۲۰۲۶ نسبت به سال قبل حدود ۴۰۰ درصد رشد کرده است؛ افزایشی که نخستین جهش قابل‌توجه از زمان ممنوعیت کشت و تولید مواد مخدر از سوی طالبان در سال ۲۰۲۲ به شمار می‌رود.
طبق گزارش سالانه این نهاد، سطح زیر کشت خشخاش در افغانستان از حدود ۱۰ هزار هکتار در سال ۲۰۲۵ به بیش از ۴۳ هزار هکتار در سال ۲۰۲۶ رسیده است؛ افزایشی معادل حدود ۳۳۰ درصد. میزان تولید تریاک نیز از حدود ۳۰۰ تن در سال گذشته به نزدیک یک‌هزار و ۵۰۰ تن افزایش یافته است.
با این حال، سطح زیر کشت و میزان تولید همچنان پایین‌تر از دوره پیش از ممنوعیت طالبان است. در سال ۲۰۲۱، حدود ۲۰۰ هزار هکتار از زمین‌های افغانستان زیر کشت خشخاش قرار داشت. سازمان ملل تأکید کرده است که افزایش کنونی، بزرگ‌ترین رشد از زمان اجرای ممنوعیت بوده، اما هنوز برای مشخص شدن اینکه این روند موقتی یا نشانه احیای گسترده کشت و تولید تریاک در کشور است، به پایش بیشتری نیاز دارد.
دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد، تشدید فقر و افزایش هزینه‌های زندگی را از عوامل اصلی بازگشت برخی کشاورزان به کشت خشخاش می‌داند. بر اساس این گزارش، درآمد حاصل از کشت غلات و دامداری برای تأمین هزینه‌های بسیاری از خانواده‌های روستایی کافی نیست و برخی کشاورزان برای تأمین معاش خود، به‌صورت پنهانی خشخاش می‌کارند.
در مواردی، مزارع کوچک خشخاش در میان زمین‌های غلات یا داخل محوطه‌های محصور و ساختمان‌ها پنهان می‌شوند تا از شناسایی و نابودی آن‌ها جلوگیری شود.
مونیکا جوما، مدیر اجرایی این نهاد، در توضیح این روند گفت افزایش چهاربرابری کشت خشخاش نشان می‌دهد که کاهش پایدار کشت غیرقانونی تریاک، زمانی که کشاورزان فقیر برای تأمین غذای خانواده‌های خود جایگزینی ندارند، تا چه اندازه دشوار است.
او تأکید کرد که مقام‌های طالبان و جامعه بین‌المللی باید با سرمایه‌گذاری در معیشت روستایی، زیرساخت‌های کشاورزی و دسترسی کشاورزان به بازارها همکاری کنند.
طالبان در آوریل ۲۰۲۲، پس از بازگشت به قدرت در اوت ۲۰۲۱، ممنوعیت رسمی کشت خشخاش و تولید مواد مخدر را اعلام کردند. افغانستان پیش از آن بزرگ‌ترین تولیدکننده تریاک جهان و یکی از منابع اصلی هروئین در بازارهای اروپا و آسیا بود. اجرای ممنوعیت ضربه سنگینی به صدها هزار کشاورز و کارگر روزمزد وارد کرد که به درآمد این محصول وابسته بودند.
امیرخان متقی، وزیر خارجه دولت طالبان، روز سه‌شنبه مبارزه با مواد مخدر را یکی از بزرگ‌ترین دستاوردهای حکومت خود توصیف کرد. با این حال، او نیز بر نقش جامعه بین‌المللی در مهار این مشکل تأکید کرد.
متقی گفت: «مبارزه مؤثر با این پدیده، مسئولیتی مشترک میان افغانستان و جامعه بین‌المللی است.»
او افزود که در کنار اقدامات امنیتی، باید از ایجاد منابع درآمد جایگزین برای کشاورزان، درمان افراد گرفتار اعتیاد و تقویت همکاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی برای مقابله با شبکه‌های قاچاق مواد مخدر حمایت شود.
برآورد سازمان ملل نشان می‌دهد که درآمد واسطه‌های تجارت تریاک در افغانستان به حدود ۵۲۵ میلیون یورو رسیده است؛ رقمی که به سطح پیش از ممنوعیت نزدیک توصیف شده است. این برآورد به درآمد واسطه‌ها مربوط می‌شود و لزوماً به معنای درآمد مستقیم کشاورزان نیست.
سازمان ملل از جامعه بین‌المللی خواسته است با کمک به ایجاد فرصت‌های اقتصادی جایگزین و تقویت زیرساخت‌های کشاورزی، وابستگی جوامع روستایی به محصولات غیرقانونی را کاهش دهد. این نهاد همچنین بر ضرورت کاهش تقاضای جهانی برای تریاک تأکید کرده است.
افزایش اخیر نشان می‌دهد که ممنوعیت به‌تنهایی برای تضمین کاهش پایدار کشت خشخاش کافی نیست. از نگاه سازمان ملل، بدون بهبود وضعیت معیشتی کشاورزان و فراهم کردن منابع درآمدی جایگزین، خطر تداوم یا گسترش دوباره کشت غیرقانونی همچنان وجود دارد.
در سال‌های اخیر در پی کاهش کشت خشخاش در افغانستان و افت میزان کشفی‌های تریاک قاچاق در ایران صنعت داروسازی این کشور برای تأمین برخی مواد اولیه دارویی ، از جمله مواد مورد استفاده در تولید مورفین و داروهای مرتبط با درمان اعتیاد، با مشکل روبه‌رو شد. این کمبود، این بحث را دامن زد که کشت ولو کنترل‌شده خشخاش در ایران مشمول مقررات سهل‌تری شود که مخالفان کمی ندارد. از نظر مخالفان تحریم‌ها و مشکلات بانکی و حمل‌ونقل هم سهم کمی در دشواری تهیه مواد اولیه از دیگر کشورهای تولیدکننده مجاز، ندارند.
در همین حال برخی گزارش‌ها از افزایش ممنوعه کشت خشخاش در نقاطی از ایران حکایت دارند.
در حال حاضر به نظر نمی‌رسد که افزایش شدید کشت خشخاش در افغانستان چاره‌ای برای معضل صنعت دارویی باشد، چرا که افزایش ۴۰۰ درصدی تولید تریاک در افغانستان به معنای بازگشت تولید به سطح پیش از ممنوعیت طالبان نیست. طبق گزارش جدید سازمان ملل، تولید از حدود ۳۰۰ تن به نزدیک ۱۵۰۰ تن رسیده، اما سطح زیر کشت در سال ۲۰۲۶ همچنان بسیار کمتر از سال ۲۰۲۱ بوده است. بنابراین، افزایش اخیر لزوماً به معنای رفع کمبودهایی نیست که پس از ممنوعیت سال ۲۰۲۲ ایجاد شدند.