چرا بنگلادش از نشست بریکس دهلی صرف نظر کرد؟

پس از قیام گسترده توده ای در سال 2024، بنگلادش دارای دو دولت بوده است، اما هنوز هیچ دیدار دوجانبه ای بین سران دولت بنگلادش و هند صورت نگرفته است. سفر احتمالی طارق رحمان، نخست وزیر بنگلادش به هند، پیش از اجلاس سران بریکس که اخیرا برگزار شد، مورد بحث قرار گرفت. در پایان نه نخست وزیر بنگلادش و نه هیچ نماینده ای از داکا در اجلاس دهلی نو شرکت نکردند. می‌توان گفت که غیبت بنگلادش در نشست بریکس در بحبوحه تنظیم مجدد روابط داکا و دهلی پس از گذار سیاسی در سال 2024 رخ داد.

پس از روی کار آمدن دولت به رهبری حزب ملی گرای بنگلادش (BNP) در فوریه سال جاری، تعامل دیپلماتیک بین داکا و دهلی نو افزایش یافته است. هر دو طرف تمایل خود را برای بهبود روابط ابراز کرده اند. با این حال، اعتماد سیاسی و برخی مسائل حل نشده همچنان به عنوان چالش هایی برای پیشبرد بیشتر روابط باقی می مانند. موضع رسمی دولت بنگلادش این است که دعوت به اجلاس سران بریکس به بنگلادش به عنوان رئیس BIMSTEC داده شده است، نه رحمان به عنوان نخست وزیر.

همایون کبیر، وزیر امور خارجه، تصریح کرد که اولین سفر رحمان به هند نباید از طریق یک کنفرانس چند جانبه انجام شود، بلکه باید یک سفر دوجانبه تمام عیار باشد. کوبیر همچنین گفت که داکا تنها زمانی چنین بازدیدی را در نظر می گیرد که "محیط مساعد" ایجاد شود. دهلی نو پاسخ داد که رحمان دو دعوتنامه جداگانه دریافت کرد: یکی برای یک دیدار دوجانبه و دیگری برای شرکت در جلسه توسعه BRICS به عنوان رئیس BIMSTEC.

نخست وزیر هند، نارندرا مودی، اولین بار در ماه فوریه بلافاصله پس از روی کار آمدن دولت به رهبری BNP، همتای بنگلادشی خود را به همراه خانواده اش دعوت کرد. بنا بر گزارش ها، در ماه اوت، دهلی نو مقدمات دیدار احتمالی رحمان را فراهم کرد، اما در نهایت انجام نشد. اکنون گزارش های رسانه ای حاکی از آن است که مذاکرات برای تسهیل دیدار وی در نوامبر سال جاری در جریان است. بنگلادش عضو BRICS نیست، اما از آنجایی که اجلاس امسال بریکس در جنوب آسیا برگزار شد، دعوت بنگلادش به عنوان رئیس BIMSTEC و شرکت آن در جلسه اطلاع رسانی مرتبط بود.

مزیت اصلی داکا فرصت دیدار با رهبران جهانی و گسترش تعامل دیپلماتیک بود. بسیاری از کشورها وزرای خارجه خود را به اجلاس بریکس فرستادند. چرا بنگلادش از اعزام نماینده امتناع کرد؟ توضیحی که کوبیر در مورد انتظار "محیط مساعد" و اطمینان از "احترام متقابل" ارائه کرده است در اینجا مناسب است. ریاض حمیدالله، کمیسر عالی بنگلادش در دهلی نو نیز گفت که رحمان به دلیل «شرایط معین» در روابط دوجانبه کلی نمی تواند در نشست بریکس در هند شرکت کند.

دولت رحمان متعهد شده است که از چارچوب قبلی دیپلماسی دور شده و سیاست «اول بنگلادش» را دنبال کند. بنابراین، در حالی که نخست وزیر از زمان روی کار آمدن خود به هند پا نگذاشته است، رحمان قبلا از مالزی و چین بازدید کرده و برای نشست مجمع عمومی سازمان ملل در این هفته به ایالات متحده سفر کرده است. روابط دوجانبه با هند در رژیم قبلی لیگ عوامی نامتقارن شد. مسائلی مانند کشتارهای مرزی و ادعای دخالت در سیاست داخلی نیز باعث خشم عمومی نسبت به هند شده است.

دولت جدید نه تنها باید به بهبود روابط با دهلی نو، بلکه اطمینان از عزت و پذیرش سیاسی داخلی نیز فکر کند. بسیاری از رهبران لیگ عوامی که توسط دادگاه داکا محکوم شده اند، در حال حاضر در هند هستند و در اشکال مختلف مبارزات سیاسی شرکت داشته اند. شیخ حسینه، نخست وزیر برکنار شده بنگلادش، در 5 آگوست سخنرانی مجازی از دهلی ارائه کرد که کسری اعتماد بین دو کشور را بیشتر کرد.

بنگلادش خواهان استرداد حسینه و همچنین بازگرداندن کسانی است که گفته می شود در قتل شریف عثمان هادی، سخنگوی مقتول تریبونی به نام انقلاب مانچا دست داشته اند. تحولات اخیر حاکی از آن است که حضور حسینه در هند و اظهارات سیاسی او از آنجا همچنان در کانون مشکلات کنونی در روابط بنگلادش و هند است. دهلی نو معتقد است که تعامل سیاسی می تواند راهی برای حل و فصل اختلافات موجود ایجاد کند. از سوی دیگر داکا خواهان ایجاد یک محیط سیاسی مساعد و احترام متقابل قبل از سفر است.

هند نگرانی های خاص خود را در مورد مسیر آینده روابط دارد. تعامل رو به رشد بنگلادش با چین، از جمله بحث در مورد همکاری زیرساختی، به دلیل اهمیت استراتژیک منطقه توجه دهلی نو را به خود جلب کرده است. برای هند، چالش تنها بازسازی روابط با دولت جدید در داکا نیست، بلکه همچنین تغییر محیط ژئوپلیتیکی در جنوب آسیا است. ایجاد یک فضای مناسب سیاسی و قابل اعتماد نه تنها نیازمند تلاش های دیپلماتیک از هر دو طرف است، بلکه نیاز به فضای حمایتی تری دارد.

به عنوان مثال، برخی از رسانه ها و شخصیت های سیاسی هندی به انتشار اطلاعات نادرست و روایت های گمراه کننده در مورد بنگلادش، به ویژه در مورد رفتار با اقلیت های مذهبی ادامه می دهند. چنین روندهایی در رسانه های هند از زمان سقوط دولت لیگ عوامی افزایش یافته است. وضعیت نظم و قانون بنگلادش نیز مورد اظهار نظر شخصیت‌های سیاسی هند قرار گرفته است که داکا آن را نادرست می‌داند، در حالی که برخی رسانه‌های هندی تصویری اغراق‌آمیز از تحولات میدانی ارائه می‌دهند.

شایان ذکر است که بنگلادش هم در شاخص آزادی مطبوعات جهانی گزارشگران بدون مرز (RSF) و هم در شاخص جهانی تروریسم موسسه اقتصاد و صلح (IEP) رتبه بهتری از هند دارد. در دراز مدت، فاصله بین بنگلادش و هند بعید است، به این معنی که رحمان ممکن است دیر یا زود به هند سفر کند. دو کشور باید به همکاری با یکدیگر ادامه دهند. حل مسائل مورد علاقه دوجانبه ضروری است. روابط کلی بنگلادش با هند را نباید صرفا از دریچه شرایط سیاسی اخیر نگریست.

روابط دو کشور عمیقا ریشه در ارتباطات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی بین مردمانشان دارد. غیبت بنگلادش در اجلاس سران بریکس آینده روابط داکا و دهلی را تعیین نخواهد کرد. اکنون سؤال کلیدی این است که هر دو دولت چگونه مسیری را برای بهبود روابط ایجاد می کنند - مسیری که منافع متقابل، حساسیت های سیاسی و واقعیت های استراتژیک را در بر می گیرد.