چرا مرکز آموزشی چین در لائوس سیاست خارجی غیرمتعهد ویتنام را تغییر نخواهد داد؟

اعلامیه اخیر چین مبنی بر افتتاح یک مرکز آموزشی و لجستیک مشترک جدید برای آموزش خلبانان نیروی هوایی در بان کیون، لائوس، باعث نگرانی زیادی در مورد نیات و توانایی های چین شده است. این مرکز جدید، همراه با مرکز آموزشی و پشتیبانی مشترک چین و کامبوج در پایگاه دریایی ریم در کامبوج، به ارتش چین این امکان را می‌دهد که حریم هوایی داخلی بر فراز هندوچین و به سمت خلیج تایلند را پوشش دهد. ویتنام درباره پایگاه جدید بان کیون اظهار نظری نکرده است، اما نخست وزیر لو مین هونگ به تازگی سفر خود را به لائوس و کامبوج به پایان رسانده است.

لائوس اولین سفر رسمی هونگ از زمان تصدی پست نخست وزیری در آوریل بود. هونگ و تونگلون سیسولیت، رئیس جمهور لائوس و دبیر کل حزب انقلابی خلق لائوس، بر "دوستی بزرگ، همبستگی ویژه، همکاری همه جانبه و انسجام راهبردی" بین دو ملت تاکید کردند. هر دو کشور پنجاهمین سالگرد امضای معاهده دوستی و همکاری ویتنام-لائوس در سال 1977 را جشن خواهند گرفت. پایگاه جدید چین در لائوس نشان دهنده یکی از تحولات مهم در امور هندوچین از سال 1991 است.

موافقتنامه‌های صلح پاریس در سال 1991 به جنگ سوم هندوچین پایان داد و پایه‌ای را برای چگونگی مدیریت چین و ویتنام با امور هندوچین برای جلوگیری از تکرار قطب‌بندی و مسابقه تسلیحاتی که به حمله ویتنام به کامبوج در دسامبر 1978 و توافق تلافی‌جویانه چین به کامبوج کمک کرد، ایجاد کرد. از کامبوج و بدین وسیله به دخالت مستقیم ویتنام و چین در امور کامبوج پایان داد.

این توافق دو سال پس از عادی سازی روابط چین و لائوس و سه سال پس از اینکه ویتنام شروع به خروج نیروهایش از لائوس کرد، حاصل شد. چین و ویتنام در نوامبر 1991، یک ماه پس از توافقنامه صلح پاریس، روابط خود را عادی کردند. یکی از شروط کلیدی عادی سازی این است که هیچ کشوری به دنبال هژمونی در هندوچین نباشد، که دلیل اصلی جنگ چین و ویتنام در سال 1979 بود. پس از سال 1991، نه ویتنام و نه چین پایگاه نظامی دائمی در لائوس یا کامبوج نداشتند.

وضعیت موجود پس از سال 1991 اکنون با افتتاح مراکز آموزشی مشترک چین در ریم و بان کیون در حال تحمل یک آزمون استرس است. از دیدگاه ویتنام، آنچه مهم است فقط توانایی فعلی نیست، بلکه اهداف آینده چین است. اگرچه این مراکز کاربرد نظامی محدودی دارند، اما اگر لائوس و کامبوج برای میزبانی بیشتر پرسنل یا تجهیزات نظامی چینی تحت فشار قرار گیرند، به چین دسترسی انحصاری به این مراکز بدهد یا به چین حق استفاده از آنها در زمان جنگ را بدهد، حضور نظامی چین می‌تواند هندوچین را قطبی کند.

اگر لائوس و کامبوج در کنار چین باشند، جناح غربی ویتنام را کاملا در معرض یک قدرت خارجی متخاصم قرار می‌داد. با این حال، ویتنام به سیاست خارجی غیر متعهد خود (عدم اتحاد نظامی، عدم جانبداری از یک کشور علیه کشور دیگر، عدم استفاده از زور یا تهدید به استفاده از زور در روابط بین‌الملل) پایبند خواهد بود تا هدف خود را که لائوس و کامبوج را بی‌طرف نگه دارد. اگر جنگ سوم هندوچین درسی به ویتنام داد، این است که اتحاد با یک قدرت بزرگ برای نگه داشتن لائوس و کامبوج در مدار خود، یک گزینه سیاسی قابل اجرا نیست.

در سال 1977، پس از اینکه خمرهای سرخ با حمایت ضمنی چین به ویتنام حمله کردند، ویتنام برای مقابله با نفوذ چین در کامبوج در کنار اتحاد جماهیر شوروی قرار گرفت. با این حال، تصمیم هانوی آنچه را که یک مسئله محلی بین چین و ویتنام بود به یک رقابت قدرت های بزرگ بین چین و اتحاد جماهیر شوروی تبدیل کرد. چین نمی‌توانست منافع ویتنام در کامبوج و لائوس را برآورده کند و در درگیری خمرهای سرخ با ویتنام میانجیگری کند، وقتی دریافت که ویتنام قدرت بزرگی را به حیاط خلوت چین وارد می‌کند.

چنین دخالتی چین را مصمم کرد تا هندوچین را از هر گونه مداخله با پیوند دادن جاه طلبی های هندوچینی ویتنام با «امپریالیسم سوسیالیستی» شوروی خلاص کند. پکن هانوی را به استعمار همسایگان غربی خود متهم کرد و افکار جهانی را علیه ویتنام متحد کرد. اتحاد ویتنام با اتحاد جماهیر شوروی نتوانست به این کشور کمک کند تا کنترل خود را بر لائوس و کامبوج حفظ کند، علیرغم اینکه مسکو از این تلاش حمایت مالی کرد، زیرا مجازات‌های نظامی و اقتصادی چین بسیار شدید بود. پس از عقب نشینی شوروی از هندوچین در سال 1991، خنثی سازی لائوس و کامبوج اجتناب ناپذیر بود.

اگر ویتنام میزبان یک پایگاه نظامی خارجی در خاک خود برای مقابله با پایگاه‌های چین در لائوس و کامبوج باشد، این تنها حضور چین را دو چندان می‌کند. حضور شوروی در خلیج Cam Ranh به حمایت چین از شورشیان ضد ویتنام در لائوس و کامبوج پایان نداد. به سادگی هیچ کشوری وجود ندارد که بتواند به ویتنام در رقابت با چین بر سر لائوس و کامبوج به اندازه اتحاد جماهیر شوروی کمک کند. ایالات متحده یک قدرت قاره ای در سرزمین اصلی آسیا نیست. به این ترتیب، هانوی نمی تواند موضع عدم تعهد خود را کنار بگذارد.

همچنین تهدید به حمله به پایگاه های چین در لائوس و کامبوج برای ویتنام قابل اجرا نخواهد بود. این اولین بار نیست که چین یک مرکز آموزشی مشترک در لائوس یا کامبوج راه اندازی می کند. در سال 1977، چین به خمرهای سرخ کمک کرد تا فرودگاه 2400 متری Krang Leav را در کامپونگ چنانگ بسازند، که در آن زمان به چین اجازه می داد بمب افکن های کوتاه برد را برای انجام حملات در جنوب ویتنام مستقر کند. چین خلبانان خمرهای سرخ را آموزش داد و متعهد شد که پنجاه و شش هواپیما به کامبوج اهدا کند. چین همچنین نیروهای مهندسی را برای ساخت جاده در شمال لائوس از سال 1962 مستقر کرد.

هنگامی که ویتنام در دسامبر 1978 به کامبوج حمله کرد، به سرعت فرودگاه ناتمام کرانگ لیو را تصرف کرد و در نتیجه به تهدید چین از جبهه جنوب غربی پایان داد. هانوی همچنین کامپونگ سوم (Sihanoukville)، تنها بندر بزرگ دریایی کامبوج را که از طریق آن مواد جنگی چین را دریافت می کرد، تصرف کرد. اگرچه چین نیرو به کامبوج نفرستاد، اما استفاده از زور ویتنام علیه کامبوج بهانه را به پکن داد تا در فوریه 1979 یک حمله تلافی جویانه انجام دهد.

لائوس متعاقبا هرگونه همکاری با چین را متوقف کرد و به حضور نظامی چین در لائوس پایان داد، اما مجازات نظامی پکن در مورد ویتنام را در امتداد مرز زمینی چین و ویتنام و در دریای چین جنوبی مهار نکرد. تصور اینکه تصمیم ویتنام برای استفاده از زور علیه بان کیون و ریم در آینده منجر به حمله دیگری از چین شود، سخت نیست. ویتنام می تواند از موشک های دوربرد برای حمله به پایگاه های چین در لائوس و کامبوج استفاده کند که می تواند کشور را از تهاجم در امان نگه دارد و تشدید تنش را محدود کند.

با این حال، هیچ تضمینی وجود ندارد که چین موشک‌هایی را علیه پایگاه‌ها یا پایگاه‌های دریایی ویتنام شلیک نکند. از آنجایی که ویتنام نه می تواند رقابت تسلیحاتی داشته باشد و نه می تواند با یک قدرت بزرگ در برابر چین طرف شود، بهترین گزینه ویتنام برای بی طرف نگه داشتن لائوس و کامبوج، مقاومت در برابر حضور بیشتر چین از طریق ابزارهای سیاسی است. معاهده دوستی ویتنام با لائوس باید درجاتی از مشورت بین دو کشور را فراهم کند، زیرا این معاهده هر دو کشور را متعهد می کند که از دیگری دفاع کنند.

شفاف بودن لائوس با ویتنام در مورد گستره حضور چین و هرگونه برنامه توسعه آینده، ترس هانوی را تا حدودی کاهش می دهد. تأیید توافقنامه صلح پاریس در سال 1991 توسط ویتنام و بندهای قانون اساسی کامبوج که پایگاه های خارجی را از خاک کامبوج منع می کند، حیاتی است. مانند مورد لائوس، ویتنام باید برای شفافیت بیشتر در مورد حضور چین در ریم فشار بیاورد.

ویتنام همچنین باید چارچوب همکاری سه جانبه مستمر میان سه کشور هندوچین را برجسته کند تا منافع اقتصادی و سیاسی ناشی از همکاری آنها به جای حمایت از ویتنام را محدود کند. علاوه بر رویکردهای مستقیم نسبت به همسایگان غربی خود، ویتنام می تواند با حمایت از حضور خارجی بیشتر در آنجا، اهمیت مراکز چینی را کمرنگ کند. پایگاه دریایی ریم نمونه‌ای است.

اگرچه چین بودجه بازسازی و توسعه این پایگاه را تامین کرده است، کامبوج از کشتی های جنگی خارجی از ویتنام، ژاپن، ایالات متحده، استرالیا، هند و دیگران دعوت کرده است تا از این پایگاه بازدید کنند. اگر مرکز چین در بان کیون علیه هیچ شخص ثالثی نباشد، کشورهای خارجی باید به دنبال دسترسی منظم به مرکز برای سوخت‌گیری هواپیما یا تبادل تخصص فنی با نیروی هوایی ارتش آزادی‌بخش خلق لائوس باشند. سیاست خارجی متنوع ویتنام به این معنی است که مهم نیست کدام کشور از مرکز بازدید می کند، فقط هیچ کشوری از توقف در بان کیون مستثنی نیست.

اینگونه است که شرکای خارجی ویتنام می توانند به این کشور کمک کنند تا به اهداف خود در غرب هندوچین دست یابد بدون اینکه چین را نگران کند. در نهایت، حفظ روابط دوستانه ویتنام با چین بهترین روش برای بی طرف نگه داشتن لائوس و کامبوج است. برخی ناظران استدلال کرده‌اند که پایگاه‌های جدید در لائوس و کامبوج نشان‌دهنده شکست سیاست هانوی در چین است. با وجود پیوستن ویتنام به "جامعه سرنوشت مشترک" چین در سال 2023، این تحلیلگران ادعا می کنند، چین به "محاصره" ویتنام ادامه می دهد.

با این حال، این ارزیابی موضع عمدتا غیر تقابلی چین در قبال کارزار احیای زمین ویتنام در دریا را کم اهمیت می‌کند. همچنین شایان ذکر است که چین این دو تأسیسات را مراکز مشترک و نه پایگاه‌های نظامی انحصاری می‌نامد که نشان‌دهنده تمایل پکن برای عدم تحریک هانوی است. مهمتر از همه، این نیروی هوایی و نیروی دریایی چین هستند که در آن پایگاه ها هستند و نه ارتش که تهدید بیشتری برای ویتنام خواهند داشت. چین علاقه مند است تا مرز جنوبی بلامنازع خود با ویتنام را در حالی که بر تایوان تمرکز می کند، پایدار نگه دارد.

در عوض، ویتنام باید به چین اطمینان دهد که قصد ندارد با قدرت بزرگ دیگری در برابر آن طرف شود. چنین تضمینی چین را از هرگونه منطقی برای تبدیل لائوس و کامبوج به ویتنام محروم می کند. نظم هندوچین پس از سال 1991 اکنون در حال آزمایش است، اما بسیاری از جنبه های این نظم ارزش حفظ دارند.

تعهد متقابل ویتنام و چین مبنی بر عدم ایجاد پایگاه های خارجی دائمی در لائوس و کامبوج و عدم هژمونی بر هندوچین، از فرو رفتن این شبه جزیره در یک درگیری دیگر چین و ویتنام یا درگیری بین چین و متحد قدرت بزرگ ویتنام جلوگیری می کند. تا زمانی که حضور چین در لائوس و کامبوج به مخالفت آنها علیه ویتنام منجر نشود، ویتنام به احترام به فرمان پس از 1991 ادامه خواهد داد.