کولبری؛ چاره تحریم یا مرز معاش و مرگ
به گزارش سازمان تجارت توسعه تجارت، کولبری به مسیر ورود کالا تبدیل میشود؛ کولبران اما همچنان با فقر، خطر مرگ و نبود شغل پایدار روبهرو هستند.
مسیرهایی که سالها برای کولبران مرز میان معاش و مرگ بودهاند، حالا قرار است بخشی از مسیر رسمی تجارت کالا باشند . "سازمان توسعه تجارت ایران" اعلام کرده است محدودیتهای مربوط به واردات لوازم خانگی با برندهای کرهای، از جمله سامسونگ و الجی، برای تعاونیهای مرزنشین برداشته شده و برخی از این کالاها میتوانند در چارچوب تجارت مرزی، از مسیرهای کولبری، ملوانی و تعاونیهای مرزنشین وارد کشور شوند.
این تصمیم در شرایطی گرفته شده که سالهاست کولبری در مناطق مرزی غرب ایران برای بخشی از مردم یکی از معدود راههای تأمین معاش بوده است؛ کاری که انجام آن میتواند با تیراندازی نیروهای مرزی، بازداشت، سقوط از ارتفاع، انفجار مین، بهمن و سرمازدگی همراه باشد .
سازمان ملل ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶ در بیانیهای اعلام کرد که از آغاز سال جاری میلادی دستکم ۱۲ کولبر بر اثر تیراندازی نیروهای مرزی ایران یا سپاه پاسداران کشته شدهاند و در دو ماه پیش از انتشار این بیانیه نیز هفت کولبر در اثر شلیک مستقیم و بدون هشدار قبلی جان باختهاند. کارشناسان سازمان ملل از جمهوری اسلامی خواستهاند استفاده از نیروی مرگبار علیه کولبران و سوختبران را متوقف کند .
آمار شبکه حقوق بشر کردستان نیز تداوم این خطر را هشدار میدهد. این نهاد در گزارش سال ۲۰۲۵، مرگ دستکم ۱۹ کولبر و زخمیشدن ۲۱ نفر را ثبت کرده است؛ ۱۵ نفر از کشتهشدگان بر اثر شلیک نیروهای نظامی ایران جان باختهاند و یک نفر نیز بر اثر سرمازدگی کشته شده است. در گزارش سال ۲۰۲۴ این نهاد نیز ۳۹ مورد مرگ کولبران ثبت شده که چهار مورد آن ناشی از سرمازدگی و یک مورد ناشی از ریزش بهمن بوده است این در حالی است که کولبری مدتهاست صرفاً به مردان جوان محدود نیست و نبود فرصتهای شغلی پایدار، زنان، کودکان و افراد تحصیلکرده را نیز به این کار کشانده است.
به گزارش خبرگزاری مهر، ارزش واردات از مسیر کولبری در پنج ماه نخست ۱۴۰۵ به حدود ۳۹۶ میلیون دلار رسید و در آذربایجان غربی تا پایان مرداد، ۱۴۰ هزار و ۷۱۳ تن کالا به ارزش ۲۰۸ میلیون دلار از مسیر تجارت مرزی وارد کشور شد .
در شرایطی که تحریمهای فزاینده، دسترسی ایران به شبکه مالی و تجاری بینالمللی را محدود کردهاند، به نظر میرسد گسترش چارچوب رسمی تجارت مرزی یکی از راههایی باشد که دولت ایران برای تعدیل وضعیت تشدید تحریمها به آن میاندیشد؛ زیرا این مسیرها میتوانند سهمی از نیاز بازار را خارج از ضوابط تجارت رسمی تأمین کنند؛ اما ارزش کالاهای واردشده لزوماً به معنای افزایش درآمد کولبران نیست .
در شرایط تحریمهای فعلی اما دو پرسش همزمان از این خبر سربر میآورند: آیا "تجارت مرزی" میتواند به مسیر جایگزین ایران برای تأمین کالا تبدیل شود و در این میان، سهم کولبران از تجارتی به نام کولبری چیست؟
اصطلاح "تجارت مرزی" الزاماً تصویری از زندگی همه کولبران ارائه نمیدهد. یکی از افرادی که سالهاست به عنوان مسئول گروه کولبران در یکی از مناطق مرزی فعالیت میکند در گفتوگو با دویچه وله در این زمینه توضیح می دهد: «منظور اینها از کولبری آن کاری نیست که ما انجام میدهیم. در برخی مناطق، سازوکار به شکلی طراحی شده که خود فرد هیچ دخالیت در انتقال بار ندارد. فقط شماره کدملی افراد را میگیرند و یک باری را به این وسیله ثبت میکنند و بعد مقدار زیادی بار با همین روش وارد میکنند؛ ما به آن میگوییم "کولبری کیفی"، خانوادههای مرزنشین ثبتنام میشوند و برای آنها سهم مشخصی در نظر گرفته میشود مثلا هر فردی میتواند هر چند ماه یک بار یک تلویزیون با کد ملی اش وارد کند در ازای آن هم دو سه میلیونی به او میدهند . »
به گفته او، در چنین روشی ممکن است فردی که بار به نام او ثبت شده، اصلاً به مرز نرود و تنها از سهمیهای که برای هر کدملی در نظر گرفته شده استفاده کند . هرچند که به تاکید این کولبر این روش نیز کاملا در چنگال مافیاهای موجود و رانتهاست و نصیب هرخانواری نمیشود اما در کنار این شکل جدید، کولبری سنتی همچنان ادامه دارد و برای کسانی که بار را در مسیرهای کوهستانی حمل میکنند، افزایش احتمالی حجم تجارت الزاماً به معنای افزایش امنیت یا درآمد نیست .
شاهو ۵۰ ساله میگوید: «برای حمل باری حدود ۲۵ تا ۴۰ کیلوگرم، در بهترین حالت حدود پنج میلیون تومان میدهند؛ هرچه وزن بار بیشتر باشد، خطر عبور از مسیرهای کوهستانی مخصوصا در زمستان بیشتر می شود.»
او از مسیرهایی میگوید که در زمستان تا یک متر با برف سنگین پوشیده میشوند و عبور از آنها میتواند خطر سقوط، گرفتار شدن در یخ یا بهمن و از دست دادن جان را به همراه داشته باشد .
به گفته شاهو بارها عموما از ایران به کردستان عراق میروند: «سهم اصلی سود تجارت هم به صاحب بار و سرمایه تعلق میگیرد و سهم فردی که بار را جابهجا میکند، در برابر خطری که میتواند مساوی جانش باشد یا ده برابردستمزدش برایش جریمه یا زندان به همراه بیاورد، واقعا ناچیز است.»
شاهو تاکید می کند: « این مسئله در مورد کالاهای بزرگتر اهمیت بیشتری پیدا میکند. اگر کالایی مانند تلویزیون در مسیر آسیب ببیند، سقوط کند یا از بین برود، میزان ضرر آن خیلی بیشتر از این چند میلیونی است که دست ما میدهند.»
ارزش ۳۹۶ میلیون دلاری واردات کولبری در پنج ماه نخست سال نشان میدهد که این مسیر دیگر از نظر اقتصادی یک فعالیت حاشیهای صرف نیست .
اما ارزش کل واردات، به تنهایی نشان نمیدهد چه میزان از این پول به دست مرزنشینان و کولبران میرسد؛ در زنجیره واردات، میان صاحب سرمایه، تأمینکننده کالا، حملکننده، تعاونی، واسطه و فروشنده نهایی تفاوت وجود دارد؛ از سوی دیگر، تجارت مرزی با محدودیتهای ساختاری نیز روبهروست: حجم کالا، نوع کالا، سقف واردات، انتقال پول، بیمه، حملونقل و دسترسی به شبکه رسمی تجارت بینالمللی .
به همین دلیل، حتی اگر این مسیر بتواند بخشی از نیاز بازار ایران را تأمین کند، هنوز مشخص نیست بتواند در مقیاس کلان جایگزین تجارت رسمی خارجی شود . محمد جواد شعله سعدی کارشناس حقوق تجارت بینالملل و تحریمهای اقتصادی در این مورد به دویچه وله میگوید:«بعد از خروج آمریکا از برجام و بازگشت بخشی از تحریمها، ایران تلاش کرد با وضع یکسری قوانین، جلوی خروج ارز از کشور را بگیرد و آن را محدود کند. همزمان، با طرح شعار "اقتصاد مقاومتی" و تمرکز بر تولید ملی، تلاش شد تا حد امکان واردات محدود شود و تولیدات داخلی جایگزین کالاهای وارداتی شوند. هدف این بود که هم از خروج ارز جلوگیری شود و هم وابستگی به واردات کاهش پیدا کند، البته گاهی منافع شخصی یا لابیهایی که در بعضی بخشها فعال هستند بر این تصمیمها تأثیر داشتند . »
او با اشاره به ممنوعیت واردات برخی برندها و اقلام پرمصرف در آن مقطع میگوید: «این باعث شد که قیمتها بسیار افزایش پیدا بکند و در واقع کمبود در بازار ایران باعث افزایش قیمت شود . »
شعله سعدی درباره تصمیم اخیر برای اجازه واردات محدود لوازم خانگی از مسیر کولبری، ملوانی و تعاونیهای مرزنشین میگوید: «با توجه به آسیبهایی که در شرایط فعلی بخشی از تولیدات داخلی متحمل میشوند، ایران برای تنظیم بازار مجبور میشود دوباره واردات را اضافه کند زیرا بعضی از زیرساختها و صنایع سنگین مورد حمله قرار گرفتهاند و و در نتیجه، در روند تولید مشکلاتی ایجاد میشود.»
او با اشاره به محدودیتهای حملونقل و تجارت خارجی ایران میگوید: «در شرایطی که ایران دچار محاصره و تحریم کشتیرانیهاست، عملاً واردات و صادرات از مسیرهای عادی را خیلی محدود میبیند و ترانسپورت دریایی را هم بسیار محدود کردهاند. در نتیجه ایران سعی میکند از راههای آلترناتیو استفاده بکند و از امکانات مرزی برای انجام بخشی از واردات استفاده بکند . »
شعله سعدی پاسخ میدهد: «از نظر حجم تجارت، چنین راهکارهایی هیچوقت نمیتوانند پاسخگوی نیازهای اقتصادی و کالایی ایران باشند. این مسیرها تازه نیستند و همیشه وجود داشتهاند؛ شاید تصمیمات جدید باعث شود استفاده از آنها برای مرزنشینانی که چنین فعالیتهایی انجام میدادند، تا حدودی تسهیل شود . »
او با اشاره به شرایط کولبران در کردستان میافزاید: «این موضوع بهخصوص در کردستان بسیار ملموس است؛ کولبرانی که با مشقت تلاش میکردند کالاهایی را از مسیرهای صعبالعبور از کردستان عراق وارد بازار ایران کنند. این افراد همیشه سرکوب شدهاند و بارها به شکل تأسفباری کشته شدهاند . فشار بر کولبران، بهخصوص بعد از حمله اسرائیل، دوچندان شد؛ چون این افراد متهم شدند که بخشی از امکاناتی که اسرائیل برای حمله استفاده کرده، از همین طریق وارد ایران شده است؛ ادعایی که حکومت در آن زمان مطرح کرد . در حالی که کولبران مردمانی بسیار محروم و آسیبپذیر هستند که در استانی با مشکلات اقتصادی گسترده و محرومیت تاریخی زندگی میکنند و برای به دست آوردن لقمه نانی، این مشقت را به جان میخرند؛ بار سنگینی را بر دوش میگذارند و در ارتفاعات و کوهستانها حمل میکنند . »
شعله سعدی تاکید میکند« کولبری یکی از سختترین فعالیتهایی است که شاید بتوان تصور کرد . هیچوقت چنین مسیرها و راهکارهایی نمیتوانند نیازهای کشور در سطح ملی و نیازهای چند ده میلیون نفر را تغییر دهند؛ با این حال، جمهوری اسلامی تلاش میکند این مسیرها را باز کند تا نشان دهد لزوماً به راههای آبی و مسیرهای دریایی وابستگی زیادی ندارد و اگر محاصره کشتیرانی ادامه پیدا کند، میتواند از طریق مرزها راههای دیگری برای انجام واردات پیدا کند . اما همچنان صادرات ایران، که عملاً بخش عمده آن صادرات نفت خواهد بود، محدود و مسدود باقی خواهد ماند . »
شعله سعدی میگوید: «ما همین امروز به دلار ۲۵۵ هزار تومانی رسیدهایم. این یعنی تابآوری واقعی در برابر تحریمها وجود ندارد و اثر تحریمها، همچنین جنگ و مسائل مرتبط با آن، بر اقتصاد ایران بسیار ویژه و مخرب است . این وضعیت عملاً اقتصاد ایران را به سمت فروپاشی میبرد. البته بعضیها معتقدند این فروپاشی اتفاق افتاده است . اقتصاد شاید تاب نیاورد؛ ولی این به این معنا نیست که جمهوری اسلامی هم نمیتواند تاب بیاورد. نمونههای متعددی داریم که اقتصادها میتوانند فرو بپاشند، اما حکومتها میتوانند با همان اقتصاد فروپاشیده سر جای خود باقی بمانند و دوام بیاورند . »
او بااشاره به مورد ونزوئلا میافزاید: « به طور مثال این کشور در سالهای گذشته،عملاً با قحطی مواجه شده بود. ونزوئلا نیز مانند ایران منابع عظیم نفتی و چند برابر عربستان سعودی ذخایر اثباتشده نفتی دارد؛ با وجود این، اقتصادش آنچنان فروپاشیده بود که برای مدت طولانی قحطی واقعی در کشور وجود داشت، کالا در کشور پیدا نمیشد، مغازهها خالی بودند و مردم در آستانه گرسنگی مطلق قرار داشتند . در کشورهای دیگری در آفریقا نیز نمونههایی داریم که زمانی اقتصادهای شکوفایی داشتند، اما اقتصاد فروپاشید و حکومت همچنان سر جای خود باقی ماند . من فکر میکنم یکی از اشتباهاتی که غرب هم انجام میدهد، همین است که تصور میکند با فشار اقتصادی میتواند مستقیماً بر عملکرد یک حکومت ایدئولوژیک تأثیر بگذارد.»
برای کسانی که کولبری میکنند اما، این کار یک انتخاب نیست . یکی دیگر از کولبران که پدر دو فرزند است، میگوید: «ما اینجا هیچ چیز نداریم کجا کارکنیم؟ نه کارخانه، نه فرصت شغلی، نه زمین مناسب برای کشاورزی، من دوماه رفتم دامداری کردم هیچ سودی نداشت، مردم ناچار میشوند.»
او که خود نیز علاوه بر کولبری، کارگری، کار در بازار و جابهجایی مسافر را تجربه کرده و به گفته خودش "هر کاری را که کمترین درآمدی داشته باشد را هم انجام میدهد"، میگوید: « حالا دیگر به خاطر مشکلات جسمی و دیسک کمر نمیتوانم مثل گذشته به طور مرتب کولبری کنم و ناچار هستم میان کارهای مختلف جابهجا شوم. البته مدتی است که مرزها را هم کاملا بستهاند و عملاً کولبری هم دیگر نمیشود.»
در روایت هردو فرد اما بسته و دشوارتر شدن بیشتر مسیرهای مرزی به ویژه در شرایط جنگی باعث شده است بخشی از کولبران سابق به کارهای دیگری مانند کارگری یا فروش سهمیه سوخت در مرز روی بیاورند؛ به باور هردو، طرح چنین اخباری از سوی حکومت تنها برای فریب و شبیه "نشان دادن چسب زخم به سرطان است" و به زعم هردو، برای مردمی که سالها میان فقر و خطر کولبری ماندهاند، مدتهاست چشماندازی فراتر از بنبستهای قدیمی دیده نمیشود .