از سمرقند تا پاریس: پاسداشت میراث علمی آسیای مرکزی
از دانشمندان راه ابریشم تا نهادهای پژوهشی تازه در تاشکند، ازبکستان می‌کوشد میراث تاریخی خود را در دسترس‌تر کند. کارشناسان گردآمده در مقر یونسکو در پاریس سهم این کشور در تمدن جهانی و اهمیت دانش فرهنگی مشترک را بررسی کردند.
قرن‌ها آسیای مرکزی چهارراه کشف‌های علمی، دانش‌اندوزی و تبادل فرهنگی بود. شهرهای تاریخی آن از جمله سمرقند و بخارا به مراکز مهم آموزش بدل شدند، سنت‌های فکری را در سراسر جاده‌های ابریشم به هم پیوند دادند و به پیشرفت ریاضیات، نجوم، پزشکی و اندیشه دینی کمک کردند.امروز ازبکستان می‌کوشد این میراث را از راه نهادهای پژوهشی، مجموعه‌های موزه‌ای، فناوری‌های دیجیتال و همکاری علمی هر چه در دسترس‌تر برای جامعه جهانی قرار دهد.این تلاش‌ها در یک کنفرانس بین‌المللی در مقر یونسکو در پاریس بررسی شد؛ نشستی که به گفته برگزارکنندگان بیش از ۳۰۰ شرکت‌کننده از جمله پژوهشگران، دیپلمات‌ها و نمایندگان سازمان‌های بین‌المللی را گرد هم آورد.این رویداد به ابتکار مرکز تمدن اسلامی در ازبکستان و با همکاری نمایندگی دائم و کمیسیون ملی این کشور در یونسکو، وزارت خارجه و چند نهاد علمی و فرهنگی برگزار شد.این ابتکار ریشه در برنامه‌ای گسترده‌تر دارد که شوکت میرضیایف، رئیس‌جمهور ازبکستان، در مجمع عمومی سازمان ملل در سال ۲۰۱۷ تشریح کرد؛ زمانی که خواستار توجه بیشتر جامعه جهانی به میراث فکری آسیای مرکزی شد و بر اهمیت آموزش و مدارا دینی تاکید کرد.او در سخنرانی دیگری در سازمان ملل در سپتامبر ۲۰۲۵ پیشنهاد داد میراث علمی و معنوی دانشمندان برجسته این منطقه در مهم‌ترین محافل بین‌المللی معرفی شود. کنفرانس پاریس همراه با برنامه‌های ارائه در مقرهای سازمان ملل در نیویورک و ژنو بخشی از همین طرح بود.میراث فکری آسیای مرکزیبخش زیادی از بحث‌ها بر ماوراءالنهر متمرکز بود؛ منطقه‌ای میان رودهای آمودریا و سیردریا که بخش عمده ازبکستان کنونی و قسمت‌هایی از کشورهای همسایه در آسیای مرکزی را در بر می‌گیرد و در منابع تاریخی با نام ترانساکسانیا شناخته می‌شود.این سرزمین زادگاه یا مقصد دانشمندانی بود که آثارشان بر سنت‌های فکری در سراسر جهان اسلام و فراتر از آن اثر گذاشت.به گزارش مرکز تمدن اسلامی، محمود ارول کیلیچ، مدیرکل مرکز پژوهش تاریخ، هنر و فرهنگ اسلامی (ارسیکا)، در سخنرانی خود بر نقش خوارزمی، فارابی، ابن‌سینا و بیرونی تاکید کرد.آثار این دانشمندان بازتاب‌دهنده سنتی علمی بود که در آن ریاضیات، پزشکی، فلسفه و علوم دینی از راه تبادل دانش میان مناطق مختلف رشد می‌کرد.فرحان احمد نظامی، مدیر مرکز مطالعات اسلامی آکسفورد، نیز یادآور شد که بناهای تاریخی این منطقه بازتاب‌دهنده تاریخ گسترده‌تری از خلاقیت و تبادل فرهنگی است.سالیمه دالیبی، نماینده سازمان همکاری اسلامی، به یورونیوز گفت: «تمدن‌ها در انزوا رشد نمی‌کنند. ما یکدیگر را غنا می‌بخشیم و این پیامی است که باید منتقل کنیم تا نشان دهیم اشتراکات ما بسیار بیشتر از چیزهایی است که ما را از هم جدا می‌کند.»مهرداد شباهنگ، رئیس برنامه جاده‌های ابریشم یونسکو، بر نقش نهادهای پژوهشی در ثبت این تاریخ مشترک تاکید کرد.او گفت: «چنین مراکزی مانند مرکز تمدن اسلامی ازبکستان می‌تواند به ما کمک کند گذشته مشترک و تاریخ مشترک خود را شناسایی، مستند و نیز معرفی کنیم.»فردوس عبدالخالق‌اف، مدیر مرکز تمدن اسلامی، همچنین بر اهمیت جهانی این میراث تاکید کرد.او به یورونیوز گفت: «میراث فرهنگی و نیاکان بزرگ ما متعلق به تمام جهان است.»فراتر از موزهبخش محوری این تلاش‌ها مرکز تمدن اسلامی در تاشکند است که به گفته این مرکز، نمایشگاه‌های موزه‌ای آن بیش از سه هزار سال تاریخ سرزمین ازبکستان کنونی را دنبال می‌کند.فعالیت‌های این مرکز شامل مطالعه نسخه‌های خطی نایاب و آثار تاریخی است و در کنار آن از فناوری‌های دیجیتال برای پشتیبانی از پژوهش‌ها و در دسترس قرار دادن مجموعه‌ها برای مخاطبان گسترده‌تر استفاده می‌شود.عبدالخالق‌اف تاکید کرد که هدف این مرکز فراتر از نمایش اشیای تاریخی است.او به یورونیوز گفت: «این فقط یک ساختمان بزرگ و زیبا و یک موزه نیست، بلکه سکوی مهمی برای پژوهش و آموزش است.»فردریک بوپرٹوی-برسان، متخصص تاریخ و هنر تیموریان، این موزه را منبعی ارزشمند برای پژوهشگران و بازدیدکنندگان توصیف کرد.او گفت: «سرانجام به فرهنگ جایگاهی داده می‌شود که شایسته آن است. ما می‌توانیم این اشیا را ببینیم، لمس کنیم و مطالعه کنیم» و افزود که دسترسی به این مجموعه‌ها امکان‌های تازه‌ای برای پژوهش تاریخی فراهم می‌کند.این مرکز همچنین با شبکه‌ای گسترده از نهادهای تخصصی مرتبط است؛ از جمله مراکز بین‌المللی پژوهشی که به امام بخاری، امام ترمذی و امام ماتریدی اختصاص دارد.سالی شاهسیواری، مدیر اجرایی بنیاد میراث اسلامی الفرقان، از توسعه این نهادها استقبال کرد و گفت این روند به جلب توجه بیشتر به میراث فرهنگی منطقه کمک می‌کند.در نشست پاریس همچنین فرصت‌های همکاری بین‌المللی در حوزه پژوهش بررسی شد؛ از جمله انجام مطالعات مشترک، دیجیتالی کردن منابع تاریخی و گسترش همکاری میان نهادهای دانشگاهی. مرکز تمدن اسلامی استفاده خود از فناوری‌های دیجیتال و هوش مصنوعی را در پژوهش و معرفی میراث فرهنگی برجسته کرد.حاضران همچنین بررسی کردند که چگونه شناخت بهتر میراث فرهنگی مشترک می‌تواند به گفت‌وگو میان جوامع مختلف یاری برساند.سالیمه دالیبی از سازمان همکاری اسلامی به یورونیوز گفت: «در زمانه‌ای زندگی می‌کنیم که سخنان نفرت‌پراکن بسیار سریع منتشر می‌شود، بنابراین این فرصت‌ها برای نشستن، صحبت کردن، تبادل اندیشه و گفت‌وگو به مردم کمک می‌کند یکدیگر را بهتر درک کنند و برای فرهنگ صلح آماده شوند.»