طبل و رقص، بی‌اشک: چرا باید جشن سا: پارو نپال را تجربه کنید

صدایی که بیش از هر چیز برای من با مرگ گره خورده، سکوت است. نه فقط آن سکوت بدیهی که یعنی عزیزِ از دست‌رفته دیگر هرگز حرف نمی‌زند، فریاد نمی‌کشد، گریه نمی‌کند یا نمی‌خندد.سکوت‌های کوچک‌تر هم هستند؛ مثلا بعد از مراسم خاکسپاری، وقتی آخرین مهمان رفته و تنها چیزی که برایتان مانده افکارتان و حجم غیرعادی غذایی است که خیرخواهان با شما تقسیم کرده‌اند. یا وقتی هفته‌ها می‌گذرد و می‌خواهید درباره روزتان برایشان زنگ بزنید یا پیامی بفرستید، اما پیش از آن که دکمه تماس را فشار دهید خودتان را متوقف می‌کنید چون دیگر نمی‌توانید این کار را بکنید.حتی سال‌ها بعد، در آن مکث دستپاچه‌ای که پیش می‌آید وقتی می‌گویید یکی از عزیزانتان فوت کرده و طرف مقابل دقیقا نمی‌داند چه پاسخی بدهد، باز همان سکوت حضور دارد.مرگ نه با طبل و زنگ تعریف می‌شود و نه با موسیقی؛ جز ترانه‌هایی که برای مراسم انتخاب شده‌اند، موسیقی نامتجانس به نظر می‌رسد. آن انرژی بلند و آشفته جشنواره‌ها؟ هرگز.با این حال، دقیقا همین چیزها محور جشن سالانه «سا: پارو» است؛ آیینی برای ادای احترام به کسانی که در یک سال گذشته درگذشته‌اند؛ چیزی که در سفر اخیرم به شهر بهاکتاپورِ نپال کشفش کردم. این جشن که در سراسر دره کاتماندو توسط قوم نیوار برگزار می‌شود، برداشت غربی از سوگواری را وارونه می‌کند و به مردگان بدرقه‌ای شاد می‌دهد در حالی که به سوی رستگاری روانه می‌شوند.آجی بهادر پرادهانانگ می‌گوید: «وقتی در جوامع غربی کسی می‌میرد، مردم لباس سیاه می‌پوشند. در سکوت سوگواری می‌کنند؛ لحظه‌ای بسیار غمگین است. اما در نپال همه دور هم جمع می‌شوند و این مراسم به نوعی کارناوال تبدیل می‌شود؛ لحظه‌ای واقعا شاد برای خداحافظی.»گردهمایی یک جامعهاین جشن در شهرهای دیگری مانند لالیتپور و همچنین در پایتخت، کاتماندو، که حدود ۱۳ کیلومتر دورتر است، هم برگزار می‌شود، اما آیین بهاکتاپور شکل ویژه خودش را دارد.پیش از روز اصلی جشن که پس از ماه کامل در ماه دهم تقویم قمری–خورشیدی کشور، در اوت یا سپتامبر برگزار می‌شود، همسایه‌ها ـ چه عزیزی از دست داده باشند چه نه ـ دور هم جمع می‌شوند تا «تها: سا» بسازند.این سازه‌های بامبویی که جای گاوهایی را گرفته‌اند که در گذشته بخش اصلی دسته‌روی بودند، پیچیده و پوشانده می‌شوند و بعد نقاشی‌ای از این حیوان مقدس در بالای آنها نصب می‌شود.برای تکمیل این سازه‌ها هم مهارت لازم است هم نیروی انسانی. پس از آن که پارچه ـ معمولا قرمز برای زنان و سفید برای مردان ـ و تصویر گاو اضافه شد، تزئینات دیگری هم نصب می‌شود؛ مثلا عکس فرد درگذشته، نقاشی‌هایی از شیوا و در نهایت چتری برای محافظت از آفتاب و باران که نشانه احترام است.آجی تاکید می‌کند: «برای سا: پارو باید مجموعه‌ای از آیین‌ها را انجام دهیم و انجام آنها بدون کمک جامعه گسترده‌تر، اگر فقط خودم یا فقط خانواده‌ام بودیم، غیرممکن بود.»معمولا گفته می‌شود برای تربیت یک کودک به یک روستا نیاز است، اما جشن در بهاکتاپور نشان می‌دهد برای نشانه‌گذاری سوی دیگرِ زندگی یک انسان هم به یک جامعه نیاز داریم.من اینجا به دعوت هتل بوتیک The Nanee نزدیک مرکز شهر هستم. آجی، رئیس هیئت‌مدیره هتل، امسال مادرش را از دست داده و به همین دلیل می‌توانم کارهایی را که در حیاط همسایه در جریان است ببینم، با این حال هر گردشگری که به شهر بیاید به‌سادگی می‌تواند در طول روز سازه‌های «تها: سا» را که در حال ساخت هستند پیدا کند.جشن صبح روز بعد خیلی زود آغاز می‌شود؛ سازه‌های «تها: سا» یکی پس از دیگری در خیابان‌ها حرکت می‌کنند و موسیقی، طبل‌ها، زنگ‌ها و صدای چوب‌هایی که شرکت‌کنندگان در رقص دونفره «گینتانگ گِسی» به هم می‌کوبند، آنها را همراهی می‌کند.مسیر دسته‌روی مشخص است و در ابتدا به نظر می‌رسد هر گروه ضرباهنگ خودش را دارد؛ بعضی‌ها تند می‌روند و باعث می‌شوند سازه‌ها تاب بخورند و شمایل گاوی مست را تداعی کنند، بعضی دیگر آهسته راه می‌روند و هر از گاهی می‌ایستند تا با هم برقصند. تازه وقتی خیابان‌ها پر می‌شود و حرکت به کندیِ لاک‌پشت می‌رسد، همه با هم و در یک ریتم حرکت می‌کنند.برخی شرکت‌کنندگان لباس سنتی یا نسخه‌های امروزی آن را به تن دارند، اما به همان اندازه ممکن است کسانی را ببینید که پیراهن تیم‌های فوتبال یا پیراهن‌های هاوایی پوشیده‌اند. هر طور که هستید بیایید؛ اگر از ازدحام نمی‌ترسید، به‌گرمی در این جشن پذیرفته می‌شوید.بعد از مکثی کوتاه برای نفس تازه کردن، با مانو داوبهادل هم‌صحبت می‌شوم؛ نپالی‌ای که در آمریکا زندگی می‌کند، اخیرا برادر کوچک‌ترش را از دست داده و برای شرکت در جشن به کشور بازگشته است.مانو داوبهادل می‌گوید: «چنین چیزی را هیچ جای دیگر دنیا نمی‌بینید. فرهنگ اینجا واقعا خیره‌کننده است و فقط برای نیوارها نیست؛ همه می‌توانند از آن لذت ببرند. بهترین راهِ یادگیری این است که خودتان وارد ماجرا شوید.»البته می‌توانید با راهنما هم در جشن شرکت کنید. من همراه پیپول سوبدی، کیوریتور The Nanee، کشیش و دانشجوی دکترا هستم که با اشتیاق معنای اجزای مختلف جشن و اهمیت آن را توضیح می‌دهد.پیپول سوبدی توضیح می‌دهد: «کل شهر برای این جشن دور هم جمع می‌شود و هر خانواده‌ای که در یک سال گذشته عزیزی را از دست داده باشد یکی از این سازه‌ها را به خیابان می‌آورد.»او ادامه می‌دهد: «این سازه‌ها پیام ساده‌ای را نمایندگی می‌کنند: همه باید روزی بمیرند و همه ما از یک نوع اندوه عبور می‌کنیم؛ این معنای زندگی است. ما با رقص و آواز مرگ را جشن نمی‌گیریم، بلکه واقعیت را جشن می‌گیریم که روح درگذشتگان در مسیر رستگاری حرکت می‌کند.»در بیشتر نقاط دره، جشن فقط یک روز طول می‌کشد، اما در بهاکتاپور آیین‌ها هشت روز ادامه دارد و در سراسر شهر اجراهای رقص متفاوتی برپا می‌شود.خاستگاه دقیق «سا: پارو» که با نام «گای جاترا» هم شناخته می‌شود، کاملا روشن نیست، اما مورخان بر این باورند که این سنت شاید در قرن چهاردهم آغاز شده باشد.نامی که بیش از همه با این جشن گره خورده، شاه پراتاپ مالا است؛ گفته می‌شود او برای آن که پس از مرگ پسرشان، چاکراورتندرا مالا، همسرش را دلداری دهد، با افزودن عناصر طنزآمیز دامنه جشن را گسترش داد؛ عناصری که امروز باعث می‌شود مردم ماسک‌های طنز از چهره‌های سیاسی، مثل رئیس‌جمهور آمریکا دونالد ترامپ و رئیس‌جمهور روسیه ولادیمیر پوتین، بر چهره بزنند.دلیلی برای ماندن در بهاکتاپوردر برنامه سفر گردشگرانی که به کاتماندو می‌آیند معمولا یک دوربرگردان به بهاکتاپور هم دیده می‌شود، اما اغلب فقط به بازدید از میدان دوربار با مجموعه‌ای از معابد و «کاخ ۵۵ پنجره» اشاره می‌شود.مانند گردشگران کشتی‌های تفریحی که در ماه‌های تابستان چند ساعتی شهرهای اروپا را پر می‌کنند و بعد بدون آن که سهمی جدی در اقتصاد محلی داشته باشند جز هزینه یک بستنی و یک آهن‌ربای یخچال، دوباره سوار کشتی می‌شوند، این مسافران هم یک یا دو ساعت در شهر می‌مانند و بعد راهی پایتخت می‌شوند.این یک حسرت واقعی است؛ نه فقط برای محلی‌ها که از منافع مالی این رفت‌وآمدها بی‌نصیب می‌مانند، بلکه برای خود گردشگران که بهترین چیزهایی را که بهاکتاپور ارائه می‌کند از دست می‌دهند.زندگی در اینجا آرام‌تر جریان دارد و شهر را بهتر است در صبح زود تجربه کنید؛ زمانی که مردم در کوچه‌ها قدم می‌زنند، در معابد هندو و بودایی نیایش می‌کنند یا در بازار محصولات تازه می‌خرند.علاوه بر میدان دوربار، می‌توانید در «میدان سفالگری» ظرف‌های سفالی را ببینید که زیر آفتاب خشک می‌شوند، خودتان در یکی از کارگاه‌ها چرخ سفالگری را امتحان کنید یا چند تکه سفال برای افزودن به مجموعه لوازم خانگی‌تان انتخاب کنید.«فروشگاه طاووس» هم از جاهایی است که حتما باید ببینید؛ جایی که صاحب خوش‌صحبتش با میل فراوان برایتان حرف می‌زند و شما را با فرایند سنتی ساخت کاغذ لوکتا آشنا می‌کند.The Nanee (منبع به زبان انگلیسی) را آجی و شایلجا پرادهانانگ با این هدف تاسیس کردند که مردم را تشویق کنند در شهر بیشتر توقف کنند و در عین حال از آسایش یک هتل بوتیک لوکس بهره‌مند شوند.آجی برایم توضیح می‌دهد: «بهاکتاپور یک سایت میراث زنده است و ما می‌خواستیم این وضعیت ادامه پیدا کند.»او اضافه می‌کند: «با The Nanee ما به مهمانان در دل شهر زیبای بهاکتاپور یک واحه کوچک ارائه می‌کنیم و در عین حال مطمئن می‌شویم جامعه‌ای که برای حفظ و نگهداری میراث خود تلاش زیادی کرده، از حضور آنها منتفع شود.»تجربه‌هایی که هتل ارائه می‌کند با مشارکت مستقیم محلی‌ها است؛ مثل پیاده‌روی صبحگاهی همراه یک زن خانه‌دار یا شامِ عصرانه در کنار یک هنرمند–صنعتگر.جدا از سا: پارو، در طول سال جشنواره‌های فراوانی برگزار می‌شود، از جمله «بیسکِت جاترا»ی مشهور که هر آوریل هشت شب ادامه دارد.یادداشتی درباره سیل‌های اخیرتنها چند ساعت پیش از فرود هواپیما در کاتماندو برای شرکت در جشن، مجموعه‌ای از سیل‌های ناگهانی در نزدیکی مرز تبت دست‌کم ۱۳۶۹ نفر را به کام مرگ کشاند و حدود ۵۰۰۰ نفر را ناپدید کرد.طبیعی است که بسیاری از مردم سفرهای خود به نپال را لغو کرده‌اند یا در حال لغو آن هستند و این موضوع ضربه سنگینی به صنعت گردشگری وارد خواهد کرد؛ صنعتی که همین حالا هم با پیامدهای جنگ ایران بر مسیرهای پروازی به این کشور دست‌به‌گریبان است.مقاصد محبوبی مانند دره کاتماندو، همچنین قله اورست و سایر مسیرهای کوه‌پیمایی از این فاجعه آسیب ندیدند و حالا بیش از هر زمان دیگر به دلارهای گردشگری شما نیاز دارند. دیان آپن-سدلار مهمان هتل The Nanee در جریان جشن سا: پارو بود. برای هماهنگی سفر و تطبیق آن با یکی از جشنواره‌های متعدد بهاکتاپور می‌توانید مستقیما (منبع به زبان انگلیسی) با این هتل تماس بگیرید. برای اطلاعات بیشتر درباره بهاکتاپور به وب‌سایت رسمی شورای گردشگری (منبع به زبان انگلیسی) مراجعه کنید.