حمله دوباره آمریکا؛ آیا ایران برای جنگ جدید آماده است؟
آمریکا گزینه‌های تازه‌ای را برای حمله گسترده به ایران بررسی می‌کند. تهران از آمادگی برای پاسخی شدیدتر سخن می‌گوید و عربستان در برابر تهدید حوثی‌ها همکاری دفاعی خود را گسترش داده است.
احتمال آغاز دور تازه‌ای از حملات گسترده آمریکا به ایران بار دیگر مطرح شده است. ارتش آمریکا به درخواست دونالد ترامپ طرح‌هایی برای هدف قرار دادن زیرساخت‌های انرژی و مراکز هسته‌ای ایران تهیه کرده که استفاده احتمالی از یکی از قدرتمندترین بمب‌های غیرهسته‌ای این کشور نیز در میان گزینه‌ها قرار دارد. با این حال، هنوز تصمیم قطعی برای اجرای چنین عملیاتی اعلام نشده است.
در تهران مقام‌های جمهوری اسلامی می‌گویند پس از تجربه جنگ گذشته، خود را برای حمله دیگری آماده کرده‌اند. تهدید به گسترش دامنه پاسخ نظامی و هشدار به کشورهای منطقه درباره همکاری احتمالی با آمریکا نیز بخشی از تلاش حکومت برای افزایش هزینه حمله بعدی است.
هم‌زمان، عربستان سعودی در پی تشدید حملات حوثی‌های یمن، همکاری دفاعی خود را با متحدان خارجی افزایش داده است. این تحولات در کنار سفر مقام‌های روسیه و پاکستان به تهران، نشان می‌دهد کشورهای منطقه با دو نگرانی هم‌زمان روبه‌رو هستند: احتمال گسترش جنگ و دشوارتر شدن دستیابی به توافق سیاسی.
اما پرسش مهم‌تر این است که جمهوری اسلامی در ماه‌های گذشته چه اندازه توان نظامی و امنیتی خود را بازسازی کرده است. آیا تهران می‌تواند از وارد آمدن خسارت‌های گسترده در جنگ بعدی جلوگیری کند یا آمادگی حکومت بیشتر به حفظ ساختار قدرت پس از حملات احتمالی محدود می‌شود؟
سی‌ان‌ان روز ۲۳ مهر به نقل از چند مقام آمریکایی گزارش داد که ارتش ایالات متحده در حال بررسی گزینه‌های تازه برای حمله احتمالی به تاسیسات انرژی و مراکز هسته‌ای ایران است.
یکی از گزینه‌ها، استفاده از بمب GBU-43/B موسوم به "مادر همه بمب‌ها" یا "موآب" است که از بزرگ‌ترین بمب‌های غیرهسته‌ای ارتش آمریکا به شمار می‌رود.
در این گزارش، نام منطقه‌ای موسوم به "کوه کلنگ" نیز مطرح شده است. واشنگتن و اسرائیل گمان می‌کنند ایران بخشی از تجهیزات یا فعالیت‌های حساس هسته‌ای خود را به تاسیساتی در این منطقه منتقل کرده باشد.
با وجود قدرت انفجاری بسیار بالای موآب، کارشناسان نظامی درباره کارایی آن علیه تاسیسات مستحکم در اعماق زمین تردید دارند. این سلاح برای تخریب گسترده در سطح طراحی شده و با بمب سنگرشکن GBU-57 که قابلیت نفوذ به سازه‌های زیرزمینی را دارد، متفاوت است.
ترامپ گفته است پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره در سوم نوامبر قصد آغاز عملیات تازه‌ای ندارد. با این حال، تهیه طرح‌های جدید نشان می‌دهد گزینه نظامی همچنان در دستور کار واشنگتن باقی مانده است.
علی‌اصغر شفیعیان، مشاور رسانه‌ای مسعود پزشکیان، در گفت‌وگو با بخش آسیای دویچه وله می‌گوید جمهوری اسلامی با بررسی تجربه جنگ گذشته، برای رویارویی نظامی احتمالی دیگری آماده شده است.
او برتری تسلیحاتی و فناوری آمریکا را می‌پذیرد، اما معتقد است آمادگی ایران را نباید فقط بر اساس مقایسه توان نظامی دو کشور سنجید.
شفیعیان می‌گوید: «آمریکا از نظر قدرت نظامی و فناوری دست بالا را دارد، اما نقطه قوت ایران در شیوه مواجهه با بحران است.»
او جایگزینی سریع فرماندهان و مقام‌هایی را که در حملات پیشین کشته شدند، نمونه‌ای از توان ساختار سیاسی برای ادامه فعالیت در شرایط جنگ می‌داند.
در چنین ارزیابی‌ای، هدف جمهوری اسلامی پیروزی در یک رویارویی متعارف با ارتش آمریکا نیست. تهران تلاش می‌کند نشان دهد که حتی حملات سنگین نیز نمی‌تواند ساختار فرماندهی، تصمیم‌گیری و کنترل سیاسی کشور را از کار بیندازد.
این رویکرد با راهبرد جنگ نامتقارن جمهوری اسلامی نیز هماهنگ است؛ راهبردی که به جای برابری تسلیحاتی، بر حفظ توان پاسخ، تحمیل هزینه به طرف مقابل و جلوگیری از دستیابی دشمن به اهداف سیاسی خود تکیه دارد.
اما توانایی ادامه کار ساختار حکومت پس از حمله، لزوما به معنای آمادگی زیرساخت‌های اقتصادی و غیرنظامی کشور برای تحمل جنگی طولانی نیست.
یکی از عوامل موثر بر محاسبات نظامی تهران، موقعیت کشورهای منطقه خلیج فارس و احتمال استفاده آمریکا از پایگاه‌ها یا زیرساخت‌های آنان در عملیات تازه است.
در این میان، عربستان سعودی شرایط پیچیده‌ای دارد. ریاض در ماه‌های اخیر با تشدید حملات حوثی‌های یمن به زیرساخت‌های نفتی، فرودگاه‌ها و دیگر مراکز حیاتی خود روبه‌رو شده و برای تقویت توان دفاعی به همکاری با متحدان خارجی روی آورده است.
رویترز در شهریور ماه گزارش داد محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، از ترامپ برای مقابله با حوثی‌ها درخواست کمک نظامی کرده است. واشنگتن در آن مقطع از مشارکت مستقیم در حملات خودداری کرد، اما با ارائه کمک اطلاعاتی و پشتیبانی در شناسایی اهداف موافقت کرد.
بریتانیا نیز روز ۲۸ مهر اعلام کرد جنگنده‌های تایفون نیروی هوایی این کشور برای دفاع از آسمان عربستان در برابر موشک‌ها و پهپادها به کار گرفته می‌شوند. وزارت دفاع بریتانیا تاکید کرده که ماموریت این هواپیماها دفاعی است و شامل حمله به مواضع حوثی‌ها نخواهد بود.
در همین شرایط ترامپ روز ۲۴ مهر مدعی شد اسرائیل به عربستان کمک کرده و ریاض از حمایت آمریکا و اسرائیل استقبال می‌کند. او همچنین احتمال گسترش همکاری میان عربستان و اسرائیل را مطرح کرد.
با این حال، اظهارات رئیس‌جمهور آمریکا را نمی‌توان به منزله تایید رسمی عربستان درباره همکاری نظامی با اسرائیل دانست. ماهیت و دامنه کمک مورد اشاره ترامپ نیز روشن نیست.
مهم‌تر آنکه همکاری عربستان با متحدانش برای مقابله با حوثی‌ها، به معنای آمادگی این کشور برای مشارکت در حمله احتمالی آمریکا به ایران نیست. چنین مشارکتی به تصمیم سیاسی و نظامی جداگانه‌ای نیاز دارد و شواهد تاییدشده‌ای از اتخاذ آن در دست نیست.
عربستان از یک سو برای حفاظت از زیرساخت‌های خود به تقویت توان دفاعی نیاز دارد و از سوی دیگر، گسترش جنگ میان ایران و آمریکا می‌تواند امنیت تاسیسات انرژی و اقتصاد این کشور را بیش از گذشته به خطر اندازد. ریاض پیش‌تر نیز واشنگتن را به تعویق حملات تازه و پیگیری مذاکره تشویق کرده بود. تهران با هشدار درباره پیامدهای همکاری کشورهای همسایه با عملیات نظامی آمریکا، تلاش می‌کند آنان را از در اختیار گذاشتن امکانات نظامی برای حمله به ایران منصرف کند.
بنابر این آنچه تاکنون درباره عربستان روشن است، افزایش همکاری‌های دفاعی در برابر حملات حوثی‌هاست، نه تصمیم این کشور برای ورود به جنگ با جمهوری اسلامی.
رحمان قهرمان‌پور، تحلیلگر مسائل سیاسی و هسته‌ای، در گفت‌وگو با بخش آسیای دویچه وله می‌گوید آمادگی جمهوری اسلامی برای جنگ احتمالی فقط به بازسازی تجهیزات نظامی مربوط نمی‌شود.
به اعتقاد او، حکومت هم‌زمان خود را برای مقابله با ناآرامی‌های داخلی آماده کرده است. برخورد با گروه‌های مسلح مخالف، تقویت ساختارهای امنیتی و پیش‌بینی اعتراضات احتمالی از جمله اقداماتی است که می‌توان در این چارچوب بررسی کرد.
قهرمان‌پور احتمال می‌دهد در صورت آغاز درگیری تازه، محدودیت‌های اینترنتی تشدید شود و حکومت حضور سازمان‌یافته نیروهای وفادار خود را در فضاهای عمومی افزایش دهد.
او می‌گوید: «هدف نهایی در راهبرد جنگ نامتقارن حکومت این است که آمریکا را متقاعد کند تغییر رژیم از راه اقدام نظامی امکان‌پذیر نیست.»
بر اساس این تحلیل، جمهوری اسلامی علاوه بر جلوگیری از فروپاشی ساختار فرماندهی، می‌خواهد مانع شکل‌گیری وضعیتی شود که در آن حملات خارجی و اعتراضات داخلی به‌طور هم‌زمان دستگاه امنیتی را تحت فشار قرار دهند.
در مقابل، شفیعیان معتقد است تجربه جنگ گذشته نشان داده ساختار سیاسی ایران می‌تواند در شرایط بحرانی نیز به فعالیت خود ادامه دهد.
تفاوت این دو ارزیابی بیشتر به معنای آمادگی بازمی‌گردد. حفظ بقای حکومت، توان جلوگیری از حملات دشمن و تحمل هزینه‌های اقتصادی و اجتماعی جنگ، سه موضوع متفاوت‌اند که لزوما به یک اندازه تقویت نشده‌اند.
هم‌زمان با افزایش تهدیدهای نظامی، تلاش‌های دیپلماتیک برای جلوگیری از درگیری دیگری ادامه دارد.
سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، روز ۲۷ مهر در تهران با عباس عراقچی و مسعود پزشکیان دیدار کرد. مسکو اعلام کرده که خواهان جلوگیری از بازگشت جنگ گسترده است. لاوروف پیش از سفر به ایران با مقام‌های کشورهای عربی منطقه خلیج فارس نیز گفت‌وگو کرده بود. ادامه اختلال در تنگه هرمز و احتمال افزایش حملات نظامی از نگرانی‌های اصلی این کشورهاست.
یک روز بعد، عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، به تهران سفر کرد و با مقام‌های جمهوری اسلامی درباره میانجی‌گری و وضعیت منطقه گفت‌وگو کرد. پاکستان پیش‌تر در شکل‌گیری توافق موقت اسلام‌آباد در ماه ژوئن نقش داشت، اما این توافق با ازسرگیری درگیری‌ها دوام نیاورد.
در مذاکرات اخیر ، مقام‌های جمهوری اسلامی بر لزوم رفع محاصره دریایی، لغو تحریم صادرات نفت و توقف اقدامات نظامی پیش از بازگشت به گفت‌وگو با واشنگتن تاکید کرده‌اند.
قهرمان‌پور معتقد است بخشی از ساختار سیاسی جمهوری اسلامی همچنان از دستیابی به توافق حمایت می‌کند، اما گستردگی مطالبات آمریکا، دفاع از مصالحه را حتی برای طرفداران مذاکره دشوار کرده است.
در مقابل، شفیعیان بخشی از تهدیدهای ترامپ را جنگ روانی می‌داند و معتقد است اگر پیشنهادی قابل قبول ارائه شود، همچنان امکان دستیابی به توافق وجود دارد.
در حالی که مقام‌های حکومتی از بازدارندگی و آمادگی نظامی سخن می‌گویند، نگرانی بسیاری از شهروندان به پیامدهای اقتصادی و انسانی درگیری احتمالی مربوط می‌شود.
یک پزشک زن در تهران به دویچه وله می‌گوید با توجه به شرایط کنونی، احتمال وقوع جنگ دیگری را نمی‌توان نادیده گرفت.
او می‌گوید: «وضعیت اقتصادی به‌شدت بد شده است. حتی اگر خودت درآمد خوبی داشته باشی، وقتی این همه آدم را در فقر می‌بینی، احساس خوبی نداری.»
این شهروند همچنین انتظار دارد در صورت آغاز درگیری تازه، حکومت بار دیگر دسترسی به اینترنت را محدود کند.
زن دیگری در تهران نسبت به افزایش تنش‌های خیابانی در صورت هم‌زمانی جنگ و اعتراضات ابراز نگرانی می‌کند. او در واکنش به احتمال حمله به تاسیسات هسته‌ای زیرزمینی می‌پرسد: «تاسیسات هسته‌ای چه ارتباطی با زندگی ما دارد؟ آن‌ها داخل کوه هستند.»
جمهوری اسلامی پس از درگیری‌های گذشته، احتمال حمله دوباره آمریکا را در برنامه‌ریزی نظامی و امنیتی خود جدی گرفته است. بازسازی توان دفاعی، حفظ ساختار فرماندهی و افزایش آمادگی برای مدیریت بحران داخلی، از جمله اقداماتی است که مقام‌ها و کارشناسان به آن اشاره می‌کنند.
با این حال، اطلاعات مستقلی که نشان دهد این اقدامات توانسته فاصله نظامی ایران با آمریکا را به شکل تعیین‌کننده کاهش دهد، در دست نیست.
تهران می‌کوشد با تهدید به گسترش دامنه پاسخ، هزینه حمله بعدی را برای واشنگتن و متحدان منطقه‌ای آن افزایش دهد. اما این راهبرد خطر گسترش درگیری و ورود کشورهای بیشتر به جنگ را نیز به همراه دارد.
در مقابل، ادامه رایزنی‌های روسیه و پاکستان نشان می‌دهد هنوز تلاش‌هایی برای جلوگیری از عملیات تازه وجود دارد، هرچند اختلاف بر سر شروط توافق پابرجاست.