صداوسیما حامی "کاسبان جنگ"؛ چه کسانی سود می‌برند؟
در حالی که مردم ایران نگران پیامدهای جنگ هستند، برخی برنامه‌های صداوسیما از تشدید رویارویی نظامی حمایت می‌کنند. برخی معتقدند ادامه بحران می‌تواند به حفظ نفوذ جریان‌های تندرو و منافع سیاسی آنها کمک کند.
جنگ علاوه بر خسارت‌های انسانی و اقتصادی، می‌تواند مناسبات قدرت را نیز تغییر دهد. در شرایطی که بخش بزرگی از جامعه با ناامنی، تورم و نگرانی از آینده روبه‌روست، موقعیت سیاسی برخی گروه‌ها ممکن است به دلیل افزایش اهمیت نهادهای نظامی و امنیتی تقویت شود. از این رو، ادامه یا پایان درگیری برای همه بازیگران سیاسی لزوما پیامد یکسانی ندارد.
این تفاوت منافع اکنون در مواضع مقام‌های جمهوری اسلامی نیز دیده می‌شود. در حالی که مسعود پزشکیان و شماری از مسئولان دولت بر دشواری اداره کشور در شرایط جنگی و ضرورت مذاکره تاکید دارند، برخی برنامه‌های صداوسیما با ادبیاتی متفاوت از تشدید رویارویی نظامی سخن می‌گویند.
مصطفی خوش‌چشم، از کارشناسان برنامه‌های سیاسی تلویزیون، روز ۱۳ مهر در اظهاراتی درباره احتمال آغاز دور تازه درگیری‌ها گفت: «جنگ داریم، چه جنگی!»
این اظهارات تنها نمونه‌ای از مواضعی است که در ماه‌های اخیر، منتقدان سیاست‌های جنگی جمهوری اسلامی را با این پرسش روبه‌رو کرده است که چرا بخشی از رسانه حکومتی، به جای پرداختن به هزینه‌های جنگ، بر ضرورت گسترش آن تاکید دارد؟
پاسخ را شاید بتوان در اختلاف دیدگاه‌های سیاسی و امنیتی جست‌وجو کرد، اما دو تحلیلگر سیاسی در گفت‌وگو با دویچه وله معتقدند موضوع به منافع جریان‌هایی نیز مربوط می‌شود که استمرار وضعیت بحرانی می‌تواند موقعیت آنان را در ساختار قدرت حفظ کند.
محمد رهبر، روزنامه‌نگار و تحلیلگر سیاسی، معتقد است صداوسیما در شرایط کنونی بیش از گذشته به بازتاب‌دهنده مواضع جریان‌های تندرو درون جمهوری اسلامی تبدیل شده است. او از برخی نیروهای امنیتی، بخش‌هایی از سپاه پاسداران و چهره‌های مذهبی نزدیک به ساختار قدرت نام می‌برد که به اعتقادش، ادامه وضعیت جنگی به حفظ نفوذ سیاسی آنان کمک می‌کند.
رهبر این گروه‌ها را "کاسبان جنگ" می‌نامد. از نگاه او، مخالفت آنان با پایان درگیری لزوما فقط ناشی از ارزیابی نظامی یا دشمنی ایدئولوژیک با آمریکا و اسرائیل نیست، بلکه می‌تواند با نگرانی درباره آینده جایگاهشان در دوران پس از جنگ نیز ارتباط داشته باشد.
در شرایط بحرانی، نهادهای نظامی و امنیتی نقش پررنگ‌تری در تصمیم‌گیری پیدا می‌کنند. ضرورت مقابله با تهدید خارجی می‌تواند محدودیت‌های سیاسی و اجتماعی را توجیه کند و نظارت بر عملکرد حکومت را تحت تاثیر قرار دهد. در چنین فضایی، مخالفت با تصمیم‌های امنیتی نیز ممکن است به تضعیف جبهه داخلی تعبیر شود.
اما پایان جنگ می‌تواند اولویت‌های دیگری را در جامعه مطرح کند. بازسازی اقتصاد، رسیدگی به خسارت‌ها، کاهش محدودیت‌های اجتماعی و پاسخگویی درباره تصمیم‌های دوران جنگ از جمله مطالباتی هستند که ممکن است پس از کاهش تنش اهمیت بیشتری پیدا کنند.
به باور رهبر، برخی جریان‌هایی که در وضعیت امنیتی نفوذ قابل توجهی دارند، اطمینان ندارند در چنین شرایطی نیز بتوانند موقعیت پیشین خود را حفظ کنند.
البته مخالفت با مذاکره یا حمایت از ادامه عملیات نظامی به‌تنهایی نشان‌دهنده منفعت‌طلبی نیست. بخشی از مقام‌ها و فعالان سیاسی ممکن است بر اساس باورهای ایدئولوژیک یا ارزیابی خود از تهدیدهای امنیتی، مصالحه را خطرناک بدانند. با این حال، بررسی منافع سیاسی و اقتصادی گروه‌های موثر در تصمیم‌گیری نیز برای شناخت اختلافات درون حکومت اهمیت دارد.
سپاه پاسداران علاوه بر وظایف نظامی، در بخش‌های مختلف اقتصاد ایران حضور دارد. شرکت‌ها و مجموعه‌های مرتبط با نهادهای نظامی در حوزه‌هایی مانند انرژی، ساخت‌وساز، حمل‌ونقل و تامین تجهیزات فعالیت می‌کنند.
تحقیقی که رویترز در ۲۹ اکتبر منتشر کرد، از وجود شبکه‌ای شامل هزاران مجموعه مرتبط با وزارت دفاع ایران خبر داد که از طریق شرکت‌های واسطه و روش‌های غیرمتعارف تجاری، تجهیزات و کالاهای مورد نیاز فعالیت‌های نظامی را حتی در شرایط جنگ و تحریم وارد کرده‌اند.
این گزارش نشان می‌دهد بخشی از ساختار اقتصادی مرتبط با نهادهای نظامی، امکانات و مسیرهایی برای فعالیت دارد که برای بسیاری از بنگاه‌های عادی اقتصادی در دسترس نیست. البته وجود چنین شبکه‌هایی اثبات نمی‌کند که مدیران آنها خواهان ادامه جنگ هستند یا از هر معامله سود شخصی می‌برند. با این حال، هم‌زمانی حضور در ساختارهای امنیتی و برخورداری از فرصت‌های ویژه اقتصادی می‌تواند زمینه تعارض منافع را فراهم کند.
در چنین شرایطی، تصمیم‌های مربوط به جنگ و صلح ممکن است بر موقعیت سیاسی و اقتصادی مجموعه‌هایی اثر بگذارند که خود در فرایند تصمیم‌گیری نیز نفوذ دارند.
برای شناخت نقش صداوسیما در اختلافات کنونی، باید به تغییرات مدیریتی این سازمان در سال‌های گذشته توجه کرد.
علی خامنه‌ای ۷ مهر ۱۴۰۰ پیمان جبلی را به ریاست صداوسیما منصوب کرد. کمتر از سه ماه بعد، وحید جلیلی، برادر سعید جلیلی، با حکم جبلی به عنوان قائم‌مقام رئیس سازمان در امور فرهنگی و دبیر ستاد تحول رسانه ملی منصوب شد. این انتصاب‌ها با تغییرات گسترده در مدیریت و برنامه‌سازی همراه بود. منتقدان، افزایش نفوذ چهره‌های نزدیک به جبهه پایداری و حلقه سیاسی سعید جلیلی را بخشی از روندی دانستند که از آن با عنوان «خالص‌سازی» یاد می‌شد.
رضا علیجانی، تحلیلگر سیاسی، در گفت‌وگو با دویچه وله می‌گوید مدیریت صداوسیما در جمهوری اسلامی همواره با ملاحظات سیاسی نهاد رهبری ارتباط داشته است. به اعتقاد او، این ویژگی پس از پایان ریاست محمد هاشمی بر سازمان به بخشی پایدار از مناسبات قدرت تبدیل شد.
علیجانی معتقد است پس از کشته شدن علی خامنه‌ای، صداوسیما بیش از گذشته در اختیار بخشی از جریان‌های سیاسی قرار گرفته که با وجود پایگاه اجتماعی محدود، همچنان از نفوذ قابل توجهی در نهادهای انتصابی برخوردارند.
از نگاه او، اختلاف بر سر توافق اسلام‌آباد یکی از نمونه‌های روشن این وضعیت است.
به گفته علیجانی، با وجود حمایت اکثریت اعضای شورای عالی امنیت ملی از توافق اولیه با آمریکا، مواضع مخالفان توافق، به‌ویژه جریان نزدیک به سعید جلیلی، در برنامه‌های صداوسیما برجسته می‌شد. این اختلافات به اعتراض رسمی مقام‌های حکومتی به نحوه پوشش اخبار نیز انجامیده است.
۹ تیر ۱۴۰۵، پخش گفت‌وگوی ضبط‌شده محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و رئیس هیات مذاکره‌کننده جمهوری اسلامی، در میانه برنامه متوقف شد. مرکز رسانه مجلس در اطلاعیه‌ای اعلام کرد این مصاحبه بیش از دو ساعت پیش از پخش در اختیار صداوسیما قرار گرفته بود، اما بخش‌هایی از آن بدون هماهنگی منتشر نشد.
موضوعات حذف‌شده، به گفته مرکز رسانه مجلس، شامل جزئیاتی درباره توافق اسلام‌آباد، دارایی‌های مسدودشده ایران و برنامه بازسازی کشور بود.
چند هفته بعد، شورای اطلاع‌رسانی دولت نیز صداوسیما را به برخورد گزینشی با سخنان مسعود پزشکیان متهم کرد. این اعتراض به حذف بخش‌هایی از اظهارات رئیس‌جمهور درباره موافقت علی خامنه‌ای با مذاکرات مربوط می‌شد.
این موارد نشان می‌دهند اختلافات درون حکومت، فقط به جلسات سیاسی و امنیتی محدود نمانده و به نحوه اطلاع‌رسانی درباره تصمیم‌های کلان نیز کشیده شده است.
علیجانی معتقد است جایگاه صداوسیما برای جریان‌های سیاسی نزدیک به آن، فراتر از یک ابزار تبلیغاتی است. حضور در برنامه‌های این سازمان می‌تواند به افزایش شهرت، ایجاد ارتباطات سیاسی و دستیابی به مسئولیت‌های حکومتی کمک کند.
وحید یامین‌پور، مجری پیشین برنامه‌های سیاسی تلویزیون، در دولت ابراهیم رئیسی به معاونت وزارت ورزش و جوانان رسید. امیرحسین ثابتی نیز پس از فعالیت در برنامه سیاسی "جهان‌آرا"، در انتخابات مجلس به نمایندگی دست یافت.
البته نمی‌توان این انتصاب‌ها و موفقیت‌های انتخاباتی را تنها نتیجه حضور در تلویزیون دانست. با این حال، این نمونه‌ها نشان می‌دهند رسانه حکومتی می‌تواند برای برخی چهره‌های سیاسی، سکویی برای ورود به موقعیت‌های بالاتر باشد.
در چنین ساختاری، موضع‌گیری‌های تند در موضوعاتی مانند سیاست خارجی، مسائل امنیتی و برخورد با مخالفان ممکن است علاوه بر بازتاب باورهای سیاسی، به تقویت جایگاه افراد نزد جریان‌های بانفوذ کمک کند.
مسئله دیگر، ساختار مدیریتی و میزان پاسخگویی سازمان است.
بر اساس اصل ۱۷۵ قانون اساسی، نصب و عزل رئیس صداوسیما در اختیار رهبر جمهوری اسلامی قرار دارد. هرچند شورایی متشکل از نمایندگان قوای سه‌گانه برای نظارت بر این سازمان پیش‌بینی شده، دولت اختیار مستقیمی برای تغییر رئیس یا تعیین سیاست‌های کلی آن ندارد. صداوسیما در عین حال از بودجه عمومی استفاده می‌کند. این وضعیت، پرسش‌هایی درباره نسبت منابع مالی سازمان با مسئولیت آن در برابر افکار عمومی ایجاد کرده است.
محمد سرافراز، رئیس پیشین صداوسیما، نیز در اسفند ۱۳۹۷ از دخالت نهادهای امنیتی در امور مدیریتی و برنامه‌سازی این سازمان سخن گفته بود. او همچنین به وجود فهرست‌هایی از هنرمندان و کارشناسان ممنوع‌الفعالیت اشاره کرد که به گفته خودش، از سوی دستگاه‌های امنیتی تهیه می‌شدند.
این سابقه نشان می‌دهد اختلاف بر سر استقلال مدیریتی صداوسیما موضوع تازه‌ای نیست، اما جنگ اخیر بر اهمیت سیاسی آن افزوده است.
به نظر می رسد بخشی از جریان‌های نزدیک به صداوسیما، استمرار نفوذ سیاسی خود را با ادامه وضعیت بحرانی پیوند زده‌اند. از نگاه محمد رهبر، کاهش تنش و بازگشت به شرایط عادی ممکن است توجه جامعه را از موضوعات نظامی به مشکلات اقتصادی، محدودیت‌های اجتماعی و عملکرد مسئولان معطوف کند.
از طرفی باید مواضع صداوسیما را در چارچوب رقابت جریان‌های درون حاکمیت ارزیابی کرد. با این حال، برای اثبات اینکه افراد یا گروه‌های مشخصی آگاهانه در پی طولانی‌تر کردن جنگ برای کسب منافع شخصی هستند، به شواهد بیشتری نیاز است. آنچه می‌توان بررسی کرد، رابطه میان شرایط جنگی، افزایش نفوذ نهادهای امنیتی و موقعیت سیاسی جریان‌های حامی ادامه رویارویی است.
اما هنگامی که روایت جنگ عمدتا در اختیار یک جریان سیاسی قرار گیرد، این خطر وجود دارد که منافع آن جریان بر شیوه بازنمایی بحران تاثیر بگذارد.
در نهایت، جنگ فقط میدان رویارویی نظامی نیست، بلکه می‌تواند بر توزیع قدرت در داخل کشور نیز اثر بگذارد. برای برخی جریان‌ها، ادامه وضعیت امنیتی ممکن است فرصتی برای حفظ نفوذ باشد، در حالی که بخش بزرگی از جامعه هزینه‌های آن را در زندگی روزمره تحمل می‌کند.
To view this video please enable JavaScript, and consider upgrading to a web browser that supports HTML5 video