چین از تسلط هند بر اقتصاد بوتان غافلگیر شده است

چین و بوتان توافق کرده‌اند که در تلاش‌های مستمر خود برای حل و فصل اختلافات مرزی خود بر روی «تحرک مثبت» ایجاد کنند. در شانزدهمین نشست گروه کارشناسان (EGM) در مورد مسائل مرزی چین و بوتان که در تیمفو، پایتخت بوتان، در 13 تا 15 اکتبر برگزار شد، "دو طرف پیشرفت مثبتی را که در مذاکرات مرزی چین و بوتان در سال‌های اخیر حاصل شده است، بررسی کردند." بر اساس بیانیه مشترکی که در پایان مذاکرات منتشر شد، بحث در مورد "پیشبرد اجرای یادداشت تفاهم در مورد نقشه راه سه مرحله ای برای تسریع در مذاکرات مرزی چین و بوتان" انجام شد.

"دوستانه، صریح و سازنده." آنچه در این مذاکرات رخ داد، علنی نشده است. با این حال، این واقعیت که مذاکرات چین و بوتان "پیشرفت مثبت" داشته است، هند را نگران می کند، زیرا برخی از مناطق تحت کنترل بوتان که چین به آنها چشم دوخته است، برای دهلی اهمیت استراتژیک دارند. اینکه تیمفو و پکن چگونه اختلافات مرزی خود را حل و فصل می کنند و اینکه آیا بوتان و کجا قلمرو خود را به همسایه غول پیکر شمالی خود واگذار می کند، پیامدهایی برای امنیت ملی هند خواهد داشت. برخلاف هند که روابط قوی و نزدیک با بوتان دارد، روابط چین با بوتان ضعیف است.

دو کشور روابط دیپلماتیک رسمی ندارند. آنها تنها پس از الحاق تبت توسط جمهوری خلق چین همسایه شدند. با این حال، نفوذ و نقش چین در پادشاهی هیمالیا در حال افزایش است که هند را نگران می کند. اختلافات ارضی بین دو کشور سایه طولانی بر روابط آنها انداخته است. طول مرز چین و بوتان حدود 477 کیلومتر است. ادعاهای ارضی چین به طور سنتی شامل 269 کیلومتر مربع در دوکلام، سینچولونگ، درامانا و شاخاتوی در غرب بوتان است. و 495 کیلومتر مربع دیگر در دره های Jakurlung و Pasamlung در شمال بوتان.

در ژوئن 2020، پکن همچنین مدعی پناهگاه حیات وحش ساکتنگ شد، منطقه ای به وسعت 650 کیلومتر مربع در منطقه شرقی بوتان تراشیگانگ. قلمرویی در غرب و شرق بوتان که چین مدعی است برای هند دارای اهمیت استراتژیک است و هند نگران است که تحت فشار چین، بوتان این مناطق را به پکن تحویل دهد. به عنوان مثال، فلات دوکلام بر سه راهی بوتان-چین-هند نظارت دارد که نزدیک به کریدور سیلیگوری هند است، کریدور 24 کیلومتری بین نپال و بنگلادش که «سرزمین اصلی» هند را به شمال شرقی ناآرام آن متصل می‌کند.

کارشناسان نظامی هندی می گویند که دوکلام در کنترل بوتان به هند در رویارویی نظامی با چین «مزیت زمینی بزرگی» می دهد که اگر بوتان برخی از قلمروها را در اینجا به پکن واگذار کند، آن را از دست خواهد داد. به طور مشابه، پناهگاه ساکتنگ در مجاورت مناطق غربی کامنگ و تاوانگ در ایالت آروناچال پرادش هند است، جایی که چین مدعی 90000 کیلومتر مربع قلمرو است. کنترل بر تاوانگ - هسته اصلی اختلاف بین هند و چین در بخش شرقی مرز مورد مناقشه آنها - برای دفاع هند از نه تنها آروناچال، بلکه از شمال شرق نیز حیاتی است.

چین در اوایل قرن 19 شروع به بیان ادعاهای خود در مورد بوتان کرد. گفته می شود در سال 1930، مائو تسه تونگ بوتان را در میان کشورهای دیگر، به عنوان «مرزهای درست چین» نامید. پس از تسلط کمونیست ها و به ویژه پس از الحاق تبت، ادعاهای چین بر قلمرو بوتان به شدت افزایش یافت. نقشه های موجود در نشریات رسمی بوتان را به عنوان قلمرو چین نشان می دهد. در سال 1959، زمانی که هزاران تبتی در پی سرکوب قیام تبتی توسط چین به بوتان گریختند، ارتش آزادیبخش خلق هشت منطقه بوتان را در غرب بوتان اشغال کرد.

این امر باعث شد تا بوتان روابط خود را با چین قطع کند. چین و بوتان در سال 1984 شروع به مذاکره برای حل و فصل اختلافات مرزی خود کردند. مذاکرات پیشرفت چندانی نداشت و به نظر می‌رسد تنها در سال‌های اخیر سرعت بیشتری به خود گرفته است، به ویژه پس از اکتبر 2021، زمانی که دو طرف با توافق بر روی نقشه راه سه مرحله‌ای، شامل تعیین حدود مرزها، تعیین مرز بر روی نقشه‌ها، بررسی دقیق مرزها، ساختار بیشتری به مذاکرات دادند. پکن برای حل و فصل اختلافات مرزی خود با بوتان تنها به گفتگوها متکی نبوده است. این کشور در چند جبهه فشار بر بوتان را افزایش داده است.

به عنوان مثال، علیرغم توافقنامه 1998 که هر دو کشور را ملزم به "خودداری از هرگونه اقدام یکجانبه برای تغییر وضعیت موجود در مرزها" می کرد، وضعیت موجود را در میدان تغییر داده است. پکن چرندگان تبتی و تیم های گشت مرزی چین را به داخل دوکلام هل داده است. این کشور همچنین جاده ها و زیرساخت های دیگر را در داخل بوتان ساخته است. تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد که پکن کل روستاها، جاده‌ها، ایستگاه‌های برق آبی، تأسیسات ارتباطی و پایگاه‌های نظامی و پلیس را در داخل قلمرو مورد ادعای خود، به‌ویژه در شمال بوتان، ساخته است.

چین همچنین در حال ایجاد اهرم اقتصادی در برابر بوتان است. بوتان که کشوری محصور در خشکی است، برای تجارت، سرمایه گذاری و دسترسی به دریا به شدت به هند وابسته است. اما چین در حال حاضر به اقتصاد بوتان ضربه می زند. ورود گردشگران چینی که در سال 2010 به 1494 نفر ناچیز بود، در سال 2025 به 6167 نفر رسید. از نظر تعداد، گردشگران چینی به ویژه در مقایسه با سایر مقاصد گردشگری منطقه ناچیز هستند.

با این حال، این نرخی است که ردپای چین در اقتصاد بوتان در حال رشد است که باید دهلی را نگران کند، زیرا این شاخص مهمی از افزایش اهرم اقتصادی پکن در بوتان است. در مورد تجارت، در آگوست 2026، چین کالاهایی به ارزش 14.4 میلیون دلار به بوتان صادر کرد که افزایش 193 درصدی نسبت به آگوست 2025، زمانی که تجارت به 4.93 میلیون دلار رسید. گرسنگی بوتان برای کالاهای چینی در حال افزایش است. نقش چین در اقتصاد بوتان بسیار مهمتر است زیرا این دستاوردها بدون روابط رسمی اقتصادی بین دو کشور به دست آمده است.

همانطور که آدیتیا گودارا شیوامورتی، یکی از همکاران بنیاد تحقیقاتی Observer مستقر در دهلی نو، خاطرنشان کرد، رشد تجارت حاصل شده است حتی اگر "هیچ زیرساخت یا مکانیزمی برای تجارت مستقیم با چین وجود نداشته باشد." تجارت از طریق کشورهای ثالث انجام می شود. البته، نقش چین در اقتصاد بوتان به هیچ وجه به هند نزدیک نیست که بزرگترین شریک تجاری بوتان است (هند تقریبا 80 درصد کل تجارت بوتان را تشکیل می دهد و بازاری برای 90 درصد صادرات آن فراهم می کند) و بزرگترین منبع سرمایه گذاری مستقیم خارجی آن است.

هند نه تنها پنج پروژه بزرگ برق آبی را در بوتان ساخته است، بلکه بزرگترین خریدار صادرات برق آبی بوتان است که منبع اصلی درآمد برای این کشور است. نکته مهم این است که جغرافیا به نفع هند است نه چین در هیمالیا. با این حال، هند نمی تواند با جیب های عمیق چین برابری کند، و این مزیتی است که پکن با گسترش نقش، نفوذ و اهرم خود بر بوتان به آن تکیه خواهد کرد. با افزایش وابستگی بوتان به چین، آسیب پذیری آن در برابر فشار چین در مورد مسئله مرزی نیز افزایش می یابد.

چین و بوتان در توالی حل و فصل اختلافات مرزی و برقراری روابط دیپلماتیک با یکدیگر اختلاف دارند. پکن مشتاق است ابتدا روابط دیپلماتیک برقرار کند. در غیر این صورت، مایل است این دو فرآیند به طور همزمان حرکت کنند. با این حال تیمفو ترجیح می دهد قبل از برقراری روابط دیپلماتیک با چین، اختلاف مرزی را حل و فصل کند. شاید بیم آن باشد که اگر ابتدا روابط دیپلماتیک برقرار شود، نقش و نفوذ چین در بوتان با سرعتی بسیار سریعتر از آنچه که در حال حاضر بوده رشد خواهد کرد. مردم بوتان، به ویژه آنهایی که از نسل قدیمی تر هستند، هند را مثبت می دانند.

آنها از هند به خاطر نقشی که در توسعه اقتصادی-اجتماعی بوتان ایفا کرده است سپاسگزار هستند. با این حال، همه چیز در پادشاهی دور افتاده هیمالیا در حال تغییر است. جوانان بوتان زیرساخت هایی را می بینند که چین در دیگر کشورهای جنوب آسیا و همچنین در تبت ایجاد کرده است. آنها نیز مایلند از چنین توسعه ای بهره مند شوند.